Pałac Brühla ukazuje nam swoje kolejne pomieszczenia. Każdy odsłonięty fragment dawnej siedziby @MSZ_RP przybliża nas do chwili, gdy jego mury znów staną w sercu Warszawy! Odbudowa nie zaczyna się od lania betonu, a od wiedzy, którą możemy zdobyć tylko odkrywając to, co przez dekady było ukryte pod ziemią. ⛏️🪨

Zdawałoby się, że widzimy niepozorną tabliczkę… Czy na pewno? Podczas badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla odnaleziono wiele tabliczek znamionowych. Jedna z nich zwraca jednak szczególną uwagę: widnieje na niej nazwa Wytwórni Radiotechnicznej AVA. Jest wielce prawdopodobne, że to ślad prowadzący do wydarzeń, które rozegrały się tuż obok, czyli w Pałacu Saskim, i wpłynęły na losy świata. 🔍 W dwudziestoleciu międzywojennym w Pałacu Saskim mieścił się Sztab Generalny (później Główny) Wojska Polskiego, którego jedną z komórek była słynna „Dwójka”, czyli Oddział II SG WP, do którego należał m.in. referat niemiecki Biura Szyfrów (BS4). W ostatnich dniach grudnia 1932 roku, w północnym skrzydle pałacu, 27-letni matematyk Marian Rejewski po raz pierwszy złamał szyfr niemieckiej Enigmy. Wkrótce dołączyli do niego Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Pod kryptonimem „E” trzej kryptolodzy doskonalili metody odczytywania depesz. „Przez krótki okres czasu, na przełomie lat 1932 i 1933, czyniłem to sam wraz ze swymi dwoma kolegami (…), ale wkrótce już uruchomiono do tego celu biuro z pięcioma czy sześcioma pracownikami, których wyłącznym zadaniem było odczytywanie wszystkich niemieckich depesz przy pomocy klucza przez nas codziennie dostarczanego. Potrzebne maszyny «Enigma» wyprodukowała firma AVA w liczbie kilkudziesięciu sztuk. Tak wielka liczba maszyn była potrzebna zarówno ze względu na ich stosunkowo krótki żywot spowodowany intensywną eksploatacją, jak i z uwagi na przewidziany w wypadku wojny znaczny wzrost liczby pracowników odczytujących depesze. Na kilka lat przed wojną (…) przeniesiono całą naszą komórkę z gmachu Sztabu Głównego przy Placu Saskim do nowo wybudowanego pomieszczenia w lesie pyrskim”. -- M. Rejewski, „Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego w latach 1930 –1945” -- ⚙️ Wytwórnia Radiotechniczna AVA powstała z myślą o realizacji poufnych zamówień polskiego wywiadu, a jej dyrektorem technicznym został inż. Antoni Palluth. Początkowo firma projektowała i produkowała sprzęt radiowy dla Wojska Polskiego. Gdy w latach 30. XX wieku młodzi kryptolodzy odtworzyli zasadę działania Enigmy, AVA wykonała kilkadziesiąt polskich odpowiedników maszyny. Wytwórnia uczestniczyła również w konstruowaniu urządzeń wspomagających dekryptaż: cyklometru i bomby kryptologicznej. 🏛️ W 1937 roku referat niemiecki Biura Szyfrów przeniesiono do tajnego ośrodka o kryptonimie „Wicher” w Pyrach pod Warszawą. Tam, w lipcu 1939 roku, polscy kryptolodzy przekazali francuskiemu i brytyjskiemu wywiadowi wiedzę o sposobach łamania szyfru oraz wykonane przez AVA repliki Enigmy. Osiągnięcia polskiego zespołu stały się jednym z fundamentów późniejszych sukcesów aliantów i według wielu historyków przyczyniły się do skrócenia II wojny światowej o kilka lat. 🖼️ Zdjęcia: 1. Tabliczka znamionowa Wytwórni Radiotechnicznej AVA, II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla, fot. T. Tołłoczko, 2026 r. 2. Oryginalna maszyna szyfrująca Enigma udostępniona przez @AWgovPL podczas 5. edycji Święta Ogrodu Saskiego, fot. T. Tołłoczko, 2026 r. 3. II sezon badań archeologicznych na terenie dawnego Pałacu Brühla, fot. T. Tołłoczko, 2026 r. 4. Uroczystości święta 3 Maja w Warszawie. Widoczne północne skrzydło Pałacu Saskiego oraz w tle brama Pałacu Brühla, 1933 r. @NAC_GOV_PL