Cem Akogul

İstanbul’un tarihi katmanlarını gözler önüne seren Saklı İstanbul belgeselimiz 8 bölümden oluşan 2. sezonuyla Netflix’te…

Surların Dışında, İznik Çinileriyle Bezeli Bir Osmanlı Hazinesi! İstanbul’un Topkapı surlarının hemen dışında bulunan Takkeci İbrahim Ağa Camii, 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin az bilinen, ancak olağanüstü zenginlikteki eserlerinden biridir. Takkecilik, yani başlık üretimiyle ilişkilendirilen İbrahim Ağa’nın yaptırdığı külliyenin ilk sebili 1578’de, camisi 1592’de, ikinci sebili ise 1593–1594’te inşa edildi. Vakfiyesinde bugün ayakta olmayan 15 öğrenci hücresi ve bir dershane de kayıtlıdır. Külliye sonraki dönemlerde Halvetî tekkesi olarak da kullanıldı. Ancak asıl sürpriz caminin içinde saklıdır. Mütevazı dış görünüşünün aksine harimin duvarlarının önemli bir bölümü, 16. yüzyıl İznik atölyelerinde üretilmiş çinilerle kaplıdır. Mercan kırmızısı, kobalt mavisi ve yeşille işlenmiş lâleler, karanfiller, nar çiçekleri ve meyve ağaçları, klasik Osmanlı çini sanatının seçkin örneklerindendir. Dışarıdan çatıyla örtülü görünen ahşap kubbesi, kündekârî kapısı ve mermer minberi de yapının dikkat çekici mimari özellikleridir. Üstelik camiye ait bazı İznik çinileri bugün İstanbul’da değil, Lizbon’daki Calouste Gulbenkian Müzesi’nde bulunuyor. Takkeci İbrahim Ağa Camii, Osmanlı sanatının yalnızca büyük selâtin camilerinde değil, surların dışındaki mütevazı bir külliyede de ne kadar yüksek bir düzeye ulaştığının somut tanığıdır.

1509 Depreminde Kaybolan Bir Kapı, Mimar Sinan’ın Dönüştürdüğü Bir Bizans Kilisesi! Cerrahpaşa’daki Esekapısı Mescidi, İstanbul’un Bizans ve Osmanlı dönemlerini birbirine bağlayan az bilinen yapılardan biri. Taş-tuğla duvar örgüsü ve süslemelerine dayanılarak 14. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen yapı, özgün adı bilinmeyen küçük bir Bizans kilisesiydi. Yakınındaki Îsâ Kapısı olarak bilinen büyük kemerin, IV. yüzyılda I. Konstantinos tarafından yaptırılan ve bugün güzergâhı kesin olarak belirlenemeyen ilk kara surlarının kapılarından biri olabileceği ileri sürülüyor. Ancak bu özdeşleştirme arkeolojik olarak kesinleşmiş değil. Osmanlı kroniklerine göre kapı, 1509’da İstanbul’u sarsan ve “Kıyâmet-i Suğrâ” (Küçük Kıyamet) olarak anılan büyük depremde yıkıldı. Adı ise halk dilinde zamanla Esekapısı’na dönüştü. Yaklaşık 1560’ta Hadım İbrahim Paşa, harap durumdaki Bizans kilisesini Mimar Sinan’a mescide dönüştürttü. Sinan, güney duvarına mihrap ekleyerek ibadet yönünü değiştirdi ve yanına öğrenci hücreleriyle dershaneden oluşan bir medrese inşa etti. 1648 depreminde külliye zarar gördü; 1894 depreminde ise mescidin iki duvarı yıkıldı. Bugün ayakta kalan kalıntılar, yalnızca bir Bizans kilisesinin değil; Konstantinos’un kayıp surlarına ilişkin tarihsel bir ihtimalin, 1509 felaketinin ve Sinan’ın Osmanlı İstanbul’una kazandırdığı yeni bir işlevin izlerini taşıyor.

Montrö 90 Yaşında — Boğazlarda Türk Egemenliği, Karadeniz’de Güç Dengesi 1935 sonbaharında Habeşistan’ı işgale girişen İtalya, on iki yıl önce Lozan’da Boğazların güvenliği için Türkiye’ye garanti veren devletlerden biriydi. Türkiye, aynı sözleşmeyle İstanbul ve Çanakkale boğazlarının iki yakasında belirlenen bölgeleri askerden arındırmayı kabul etmişti. Avrupa yeniden silahlanırken Boğazları kim savunacaktı? Atatürk döneminde Ankara, Boğazların statüsünü yeniden müzakereye açtı. Montrö’de Türk heyetine Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras başkanlık etti. 20 Temmuz 1936’da imzalanan sözleşmeye ek protokol, Türkiye’ye daha imza gününde Boğazlara yeniden asker yerleştirme ve kıyıları tahkim etme hakkını tanıdı. Sözleşme tam 90 yıl önce bugün, 9 Kasım 1936’da kesin olarak yürürlüğe girdi. Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı ve yabancı savaş gemilerinin geçişini denetleme görevi Türk hükümetine geçti. Montrö, Karadeniz’i dünya ticaretine bağlayan yolu açık tuttu. Barış zamanında bir ticaret gemisi, hangi bayrağı taşırsa taşısın, yükü ne olursa olsun Boğazlardan serbestçe geçebilir. Savaş gemilerinin geçişi ise gemi sınıfı, tonaj ve ön bildirim kurallarına bağlıdır. Karadeniz’e kıyısı olmayan bir devletin savaş gemisi bu denizde 21 günden fazla kalamaz. Savaş zamanında Boğazlardan kimin geçebileceği, Türkiye’nin savaştaki konumuna bağlıdır. Türkiye savaşın dışındaysa 19. madde uyarınca, bağlı bulundukları üsse dönüş gibi istisnalar saklı kalmak üzere, savaşan devletlerin savaş gemileri Boğazlardan geçemez. Türkiye savaşa girerse 20. madde, kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi altında görürse 21. madde, yabancı savaş gemilerinin geçişine karar verme yetkisini Ankara’ya tanır. Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı savaşın ardından Türkiye, 19. maddeyi her iki tarafa da uyguladı. Diğer devletlere de Karadeniz’e savaş gemisi göndermeme çağrısında bulundu. Böylece 1936’da müzakere edilen hükümler, Rusya’nın Karadeniz Filosu’nu Akdeniz’den takviye etmesini güçleştirirken Ankara’nın yürüttüğü diplomasi, NATO ile Rusya’nın denizde doğrudan karşı karşıya gelme riskini azalttı.

İki Tavus Kuşu, İki İmparatorluk! İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde aralarında 1000 yıldan fazla bir zaman dilimi bulunan iki tavus kuşu, biri Saraçhane’de Aziz Polyeuktos Kilisesi (527) kazılarından çıkarılmış bugün avluda duran bir mimari parça, diğeri ise Çinili Köşk’te çeşmeye dönüştürülmüş bir niş, Ab-ı Hayat (1590)…

Cibali’de Bir Üniversitenin Altında Bin Yıllık Sarnıç! Haliç kıyısında, bugün Kadir Has Üniversitesi’ne ev sahipliği yapan tarihî Cibali Tütün Fabrikası’nın altında, İstanbul’un en dikkat çekici Bizans su yapılarından biri bulunuyor: Seferikos (Seferikoz) Sarnıcı. Yaklaşık 540–590 m² büyüklüğündeki, 11. yüzyıla tarihlenen sarnıç, 48 kemerli bölümü, 20 sütunu ve 15 taşıyıcı ayağıyla oldukça gelişmiş bir yeraltı mimarisine sahip. Sütunların bir kısmında farklı Bizans dönemlerinden devşirilmiş başlıklar kullanılmış. Böylece daha eski yapıların mimari parçaları, Orta Bizans döneminde yeni bir su deposunun taşıyıcı sistemine katılmış. Sarnıcın duvarları su geçirmez harçla sıvanmış; yapının bazı bölümlerinde özgün tuğla döşeme de ortaya çıkarılmış. 1884’te kurulan Cibali Tütün Fabrikası’nın kullanımına giren bu Bizans yapısı, daha sonra tütün deposu, II. Dünya Savaşı sırasında ise gıda deposu olarak kullanıldı. 1999’da başlayan restorasyonla üniversiteye dönüştürülen fabrika, 2002’de yeni işleviyle açıldı. Sarnıç ise bugün Rezan Has Müzesi’nin bünyesinde korunuyor. Bizans’ın su deposu, Osmanlı’nın tütün fabrikası, Cumhuriyet’in üniversitesi ve müzesi… İstanbul’un yaklaşık bin yıllık mimari ve kurumsal dönüşümü, Cibali’de aynı yapının içinde okunabiliyor.

Kefevi (Kefeli) Camii: Bizans Manastırından Kırım’ın Cenevizlilerine Uzanan Bir İstanbul Hikâyesi Fatih’in Draman semtindeki Kefeli Camii, İstanbul’un en sıra dışı Bizans yapılarından biri. Yapının, Bizans döneminde Petra’daki Aziz Ioannes Prodromos Manastırı’nın trapezası, yani keşişlerin topluca yemek yediği salon olduğu düşünülüyor. Petra, Yunancada “kaya” anlamına gelen ve bugünkü Karagümrük çevresiyle ilişkilendirilen tarihî bir bölge adı. Yapının kuzey-güney doğrultusundaki uzun dikdörtgen planı ve alışılmış kilise mimarisinden farklı düzeni, bu görüşü destekliyor. Ancak kimliği kesin olarak belirlenmiş değil. 1475’te Gedik Ahmed Paşa’nın Kırım’daki Ceneviz kolonisi Kefe’yi (Caffa) fethetmesinin ardından İstanbul’a yerleştirilen Katolik ve Ermeni topluluklar bu çevreye iskân edildi. Semtin “Kefeli” adı, Kefe’den gelen bu nüfusun hatırasını yaşatıyor. Yapı, Osmanlı döneminde Aziz Nikola Kilisesi olarak kullanıldı; 1626 dolaylarında IV. Murad döneminde camiye dönüştürüldü. Böylece bir Bizans manastırının muhtemel yemekhanesi, Karadeniz’den getirilen Hıristiyanların kilisesine, ardından Osmanlı camisine dönüştü. İstanbul’un Bizans manastır kültürü, Ceneviz Karadeniz’i ve Osmanlı iskân siyaseti, bugün aynı yapının duvarlarında buluşuyor.

İnşa tarihi 11. yüzyıl olduğu düşünülen Acımusluk Sokağı Sarnıcı’nın içler acısı hali…

Bir Bizans Kilisesi’nin Ekseni Değiştirildi, Osmanlı Mimarisi’nde Yeni Bir Dönem Başladı! İstanbul’un Kocamustafapaşa semtindeki cami, Bizans döneminde Hagios Andreas Manastırı’nın kilisesiydi. Bugünkü yapının esasını, 13. yüzyıl sonunda Theodora Raouleina tarafından yeniden inşa ettirilen kilise oluşturur. 1486’da Koca Mustafa Paşa tarafından camiye dönüştürülürken yalnızca mihrap ve minare eklenmedi; yapının bütün mimari organizasyonu yeniden tasarlandı. Bizans kilisesi doğu-batı ekseninde uzanıyor, merkezî kubbesinin etrafı üç yönden alçak, beşik tonozlu dehlizlerle çevriliyordu. Osmanlı mimarı, kıbleye yönelmek ve cemaatin saflar hâlinde ibadet edebileceği geniş, bütünleşik bir mekân oluşturmak için ibadet eksenini yaklaşık 90 derece değiştirerek kuzey-güney doğrultusuna çevirdi. Yan dehlizlerin bir bölümünü kaldırdı; merkezî mekânı genişletti ve ana kubbeyi kuzey ve güneyde inşa ettiği iki yarım kubbeyle destekledi. Böylece Bizans yapısının taşıyıcı sisteminden yararlanılarak bambaşka bir iç mekân meydana getirildi. Sanat tarihçisi Semavi Eyice’ye göre bu müdahale, Osmanlı mimarlık tarihinde iki yarım kubbeyle desteklenen merkezî kubbe düzeninin bilinen ilk uygulamalarından, hatta öncü örneğidir. Nitekim aynı kubbe düzeni, 1500–1505 yıllarında inşa edilen İstanbul Beyazıt Camii’nde çok daha anıtsal ölçekte kullanılacaktı. Koca Mustafa Paşa Camii, yalnızca bir kilisenin camiye dönüştürülmesinin değil, Bizans mimari mirasının Osmanlı mimarlığında yeni bir mekân anlayışının geliştirilmesine nasıl katkıda bulunduğunun da olağanüstü bir örneğidir.

Bir Bizans İmparatoriçesinin Manastırından Fatih’in Aşhanesine! Fatih’te, Haliç’e hâkim bir yamaçta bulunan Eski İmaret Camii, genellikle 1081–1087 yıllarında İmparator I. Aleksios Komnenos’un annesi Anna Dalassene tarafından kurulan Pantepoptes Manastırı’nın kilisesiyle özdeşleştirilir. “Her Şeyi Gören İsa”ya adanan manastır, yalnızca dinî bir kurum değildi. Bizans yönetiminde önemli rol oynayan Anna Dalassene, hayatının son dönemini burada geçirdi. Yapı daha sonra siyasi mahkûmların kapatıldığı bir yer olarak da kullanıldı. 1204’te Konstantinopolis’i ele geçiren Haçlılar, manastırı Venedik’teki San Giorgio Maggiore Benediktenleri’ne devretti. 1261’de Bizans yönetimine geri döndü. 1453’ten sonra kilise camiye çevrildi; manastırın bazı mekânları ise Fatih Külliyesi’nin imareti tamamlanıncaya kadar aşhane olarak kullanıldı. Fatih’in vakfiyesinde eski manastıra ait 35 hücrenin kaydedilmesi, bu mimari ve kurumsal dönüşümün somut bir belgesidir. Bir imparatorluk ailesinin manastırı, Latin işgali sırasında Venedikli keşişlerin kurumu, Osmanlı döneminde ise İstanbul’un sosyal yardım ağının parçası oldu.

Fransız İşgal Askerleri Şarap Mahzeni Ararken Bizans Sarayı Buldular! İstanbul’un işgali sırasında Fransız askerleri, şaraplarını saklayacak serin bir yer ararken Sarayburnu’nda Bizans kalıntılarına rastladı. En azından Fransız kazı raporlarının anlattığı keşif hikâyesi böyleydi! 1921–1923 yıllarında Topkapı Sarayı’nın Marmara kıyısındaki Mangana bölgesinde yürütülen kazılarda, 11. yüzyıldan kalma saray ve manastır kompleksinin kalıntıları ile başka Bizans kiliselerinin temelleri açığa çıkarıldı. Kazılarda işgal askerleri çalıştırıldı. Üstelik Osmanlı makamlarından izin alınmamıştı! Müze-i Hümâyun yetkilileri çalışmalara müdahale ederek buluntuların müzeye teslim edilmesini sağlamaya çalıştı. İstanbul’un Bizans geçmişine ışık tutan önemli bir arkeolojik keşif, şehrin işgal altında olduğu yıllarda, askerî güç ile kültürel miras üzerindeki egemenlik mücadelesinin ortasında gerçekleşmişti.

İstanbul’un Günümüze Ulaşan En Eski Bizans Kilise Mimarisi: Studios Manastırı Yedikule yakınındaki İmrahor İlyas Bey Camii, 453–454 yıllarında inşa edilen Studios Manastırı’nın Vaftizci Yahya Kilisesi’ydi. İstanbul’da özgün mimari dokusu önemli ölçüde günümüze ulaşmış en eski Bizans kilise yapısı olarak kabul edilir. Yapının mimari önemi, 5. yüzyıl erken Hristiyan bazilika planını günümüze taşımasındadır. Üç nefli düzeni, sütun dizileri, narteksi ve mermer mimari parçaları, Konstantinopolis’in henüz büyük kubbeli kiliseler dönemine geçmediği bir evrenin somut tanıklarıdır. Geometrik desenli opus sectile mermer döşemeleri de Bizans taş işçiliğinin dikkat çekici örneklerindendir. Manastır, 8–9. yüzyıllarda Bizans’ı sarsan ikonoklazma (tasvir kırıcılık) mücadelesinin önemli merkezlerinden biri oldu. Başrahip Theodoros Studites, kutsal tasvirlerin yasaklanmasına karşı çıkarak imparatorluk otoritesiyle çatıştı ve sürgüne gönderildi. El yazmalarının çoğaltıldığı önemli bir entelektüel merkez olan manastırın kilisesi, II. Bayezid döneminde camiye dönüştürüldü; yapı Osmanlı döneminde bir tekkeyle de ilişkilendirildi. Studios’un asıl değeri, yalnızca yaklaşık 1.600 yıllık geçmişinde değil; Ayasofya’nın büyük kubbesinden önce Konstantinopolis’te kiliselerin nasıl inşa edildiğini özgün mimari kalıntılarıyla gösterebilmesindedir.

Osmanlı Sarayı’nın Unutulmuş Süt Fabrikası! 1877–1879 tarihli Hazine-i Hassa muhasebe defterleri, Beşiktaş’ta faaliyet gösteren bir süt fabrikasının işleyişini ortaya koyuyor. Ayazağa, Çavuşbaşı ve Filibos çiftliklerinden sağlanan süt, fabrikada işlenerek yoğurt, kaymak ve tereyağına dönüştürülüyordu. Böylece sarayın süt ürünleri ihtiyacı, çiftliklerden üretim tesisine, oradan saray mutfaklarına uzanan düzenli bir tedarik zinciriyle karşılanıyordu. 40 kişinin çalıştığı tesiste ustalar, üretim ve dağıtım personeli görev yapıyordu. Muhasebe kayıtları, 20 aylık dönemde yaklaşık 416 bin kuruş gelir ve 106 bin kuruş net kâr elde edildiğini gösteriyor. Üretimin yaklaşık %85’i Harem ve Yıldız Sarayı gibi saray birimlerine ayrılırken kalan kısmı başka alıcılara ulaştırılıyordu. Bu fabrika, 19. yüzyıl İstanbul’unda süt ürünlerinin çiftliklerden toplanıp merkezî bir tesiste işlenmesi, hesaplarının tutulması ve farklı tüketim noktalarına dağıtılmasının dikkat çekici bir örneğiydi (Kaynak: Ertuğrul Çam, “Fabrikadan Saray Mutfağına: Beşiktaş Süt Fabrikası (1877–1879)”).

4/4 Yüksek Mahkeme yargıcı Antonin Scalia, 13 Şubat 2016’da öldü. Daha o gün, Cumhuriyetçilerin Senatodaki lideri Mitch McConnell, boşalan koltuğu seçimden çıkacak başkanın doldurması gerektiğini açıkladı. Obama’nın adayının kim olacağı henüz bilinmiyordu. Obama, 16 Mart’ta federal yargıç Merrick Garland’ı aday gösterdi. Adaylık 293 gün bekledi. Senato Adalet Komisyonu Garland’ı dinlemedi, genel kurul adaylığı oylamadı. 7 Nisan 2017’de Senato, aynı koltuk için Trump’ın seçtiği Neil Gorsuch’u onayladı. Gorsuch, 2022’de kürtaj hakkına federal anayasal güvence sağlayan Roe v. Wade kararını bozan beş yargıçtan biri oldu. On yıl önce Senatonun beklemesi Trump’a bir Yüksek Mahkeme koltuğu kazandırdı. Ocaktan sonra bir koltuk daha boşalırsa bu kez Trump’ın adayının oylanıp oylanmayacağına Demokrat çoğunluk karar verecek.

3/4 Reagan’ın vetosu altı gün sürdü. Tartışma, Pensilvanya’daki Grove City College öğrencilerine verilen federal burslardan doğmuştu. Yüksek Mahkeme 1984’te, cinsiyet ayrımcılığını yasaklayan federal hükmün bu okulda yalnızca burs programına uygulanabileceğine karar verdi. Kongre, korumayı federal yardım alan bir üniversitenin bütün bölümlerine genişleten bir tasarı kabul etti. Reagan, Washington’ın özel kurumlar üzerindeki yetkisini aşırı genişleteceği gerekçesiyle tasarıyı 16 Mart 1988’de veto etti. 22 Mart’ta kendi partisinden üyeler de Demokratlara katıldı. Senato 73’e 24, Temsilciler Meclisi 292’ye 133 oyla vetoyu aştı. Başkanın imzalamayı reddettiği tasarı, altı gün sonra onun imzası olmadan yasalaştı.

2/4 Woodrow Wilson, 28 Haziran 1919’da Versay Sarayı’nın Aynalar Salonu’nda Almanya’yla barış antlaşmasını imzaladı. Antlaşmanın ilk bölümünde, yeni bir dünya savaşını önlemek için kurulmasına önayak olduğu Milletler Cemiyeti’nin kuruluş sözleşmesi vardı. Wilson, Paris’te kabul ettirdiği metni Washington’da Senato’dan geçiremedi. Cumhuriyetçi lider Henry Cabot Lodge, ABD’nin bir başka üyeyi savunmak için savaşa girip girmeyeceğine Kongre’nin karar vereceğini açıkça güvenceye almak istiyordu. Wilson çekinceyi reddetti. 19 Mart 1920’de antlaşma, gereken üçte iki çoğunluğun yedi oy gerisinde kaldı. ABD, kendi başkanının dünyaya önerdiği uluslararası örgüte hiçbir zaman üye olamadı.

1/4 “Veto yetkim var.” Trump, 3 Kasım ara seçimlerinin ertesi günü böyle dedi. 3 Ocak 2027’de Demokratlar hem Senatoda hem Temsilciler Meclisinde çoğunluğu devralacak. “Topal ördek” bir başkanın gücü nereye kadar uzanır? ABD tarihinde bir barış antlaşması, bir veto ve bir boş yargıç koltuğu bu soruya üç ayrı yanıt veriyor.

İstanbul’u Korumak İçin 56 Kilometrelik Bir Duvar! Cyril Mango’nun İstanbul’un coğrafi konumuna ilişkin değerlendirmelerinde dikkat çektiği üzere, Çatalca hattı aşıldığında Trakya’dan başkente ilerleyen bir orduyu durdurabilecek büyük ve sürekli bir doğal coğrafi engel bulunmuyordu. Bu durum, İstanbul’un güvenliğini yalnızca şehir surlarına bırakmayı stratejik açıdan riskli kılıyordu. Böylesine büyük bir başkentin kurulması ve yaşatılması, güçlü bir imparatorluk iradesi ve kapsamlı bir savunma örgütlenmesi gerektiriyordu. İmparator Anastasios döneminde (491–518), Karadeniz’den Marmara’ya uzanan yaklaşık 56 kilometrelik devasa savunma hattı bu stratejik ihtiyaca cevap vermek üzere inşa edildi. Theodosius Surları şehrin kendisini korurken Anastasios Duvarı, düşmanı başkentten yaklaşık 65 kilometre uzakta karşılamayı, ilerleyişini yavaşlatmayı ve kentin hinterlandını güvence altına almayı amaçlıyordu. İstanbul’un savunması şehir surlarında başlamıyordu; başkentten onlarca kilometre uzakta, Trakya’nın içlerinde başlıyordu. Bugün Çatalca çevresinde kalıntıları görülebilen bu yapı, İstanbul’un yalnızca surlarla çevrili bir şehir değil, imparatorluk ölçeğinde örgütlenmiş bir savunma sisteminin merkezi olduğunu gösteriyor.

Osmanlı Mimarlığında Nadir Bir İmza: Mimarın Adı Kitabede! Fatih Çarşamba’daki 1585 tarihli Mehmed Ağa Camii’nin avlu kapısındaki kitabede dikkat çekici bir ifade yer alır: “Oldu mi‘mâr-ı kâmili Dâvud.” Osmanlı mimarlığında yapıların kitabelerinde genellikle banilerin adı öne çıkarken, burada mimar Davud Ağa’nın adı açıkça belirtilmiştir. Bu, yapının mimarını yalnızca üslup karşılaştırmalarıyla değil, doğrudan tarihsel bir belgeyle tanımamızı sağlar. III. Murad’ın Dârüssaâde Ağası Habeşî Mehmed Ağa tarafından yaptırılan külliye, Mimar Sinan’ın ardından 1588’de hassa başmimarı olacak Davud Ağa’nın kariyerinin önemli belgelerindendir. Caminin mihrap çevresini süsleyen İznik çinileri ise 16. yüzyıl sonu Osmanlı sanatının seçkin örneklerindendir. Bir mimarın adı taşta, döneminin sanat anlayışı çinilerde yaşıyor.