Chef Little C

Een ochtendcolumn De olifant in de kamer. De overheid is gewoon te duur. De begroting piept en kraakt. In Den Haag heet dat een dekkingsvraagstuk. Er wordt gezocht naar ruimte, naar knoppen om aan te draaien, naar posten waar nog iets te halen valt. Maar de conclusie ligt minder ingewikkeld. Het systeem zelf is veel te duur geworden. Nederland telt inmiddels ruim 1,1 miljoen banen in de publieke sector. De loonsom ligt rond de 40 tot 45 miljard euro en groeit gestaag door. Cao-lonen stegen de afgelopen jaren met enkele procenten per jaar, met uitschieters richting 6 tot 7 procent. Elke procent extra werkt structureel door. Niet eenmalig, maar jaar op jaar. Daar staat nauwelijks productiviteitsgroei tegenover. Over langere perioden schommelt die rond nul tot één procent per jaar. In sectoren als overheid, zorg en onderwijs is die groei beperkt en vaak moeilijk zichtbaar te maken. Dat verschil lijkt klein, maar het stapelt. Als lonen enkele procenten per jaar harder stijgen dan de productiviteit, ontstaat een stille verschuiving. Over tien jaar kan dezelfde dienst tientallen procenten duurder worden, zonder dat de output navenant groeit. Zo krijg je een apparaat dat gewoon te luxe is ingericht. Te duur voor wat er geleverd wordt. De prijs loopt op, de prestatie blijft ongeveer gelijk. En dat verschil verdwijnt niet. Het wordt gefinancierd. Niet via één grote beslissing, maar via een reeks kleinere maatregelen die samen een patroon vormen. Accijnzen op brandstof die Nederland structureel in de Europese top houden. Energie die door heffingen veel te duur is en de economie verlamd. Aanpassingen in box 3 die eerder noodreparaties lijken dan stabiel beleid. Belastingen op suiker, btw-verschuivingen, stijgende gemeentelijke lasten. Het zijn geen losse keuzes. Het zijn uitingen van dezelfde onderliggende druk. Daar komt een nieuwe lijn bij. Het kabinet wil de defensie-uitgaven structureel verhogen richting en inmiddels voorbij de NAVO-norm van 2 procent van het bbp. Dat betekent miljarden extra per jaar. Defensie is een kerntaak, maar ook daar geldt dezelfde wetmatigheid. Het gaat niet alleen om militairen en materieel, maar ook om organisatie, inkoop, staf en aansturing. Extra budget betekent zelden alleen meer slagkracht, het betekent voornamelijk een groter apparaat. Ook daar stijgen lonen. Ook daar is productiviteit moeilijk te meten. Ook daar stapelen kosten zich op. Zo ontstaat een systeem dat zichzelf versterkt. Een groeiend apparaat met stijgende beloning, beperkte productiviteitsgroei en steeds nieuwe verplichtingen. De reflex blijft hetzelfde. Meer middelen, meer budget, meer geld. Zelden de vraag wat een extra euro nog oplevert, of hoeveel euro er inmiddels nodig is voor wat eerder minder kostte. De rekening schuift intussen door. Naar burgers, naar bedrijven, naar consumptie. Niet abrupt, maar geleidelijk. Via ogenschijnlijk redelijke maatregelen die in samenhang iets anders laten zien. Steeds meer betalen voor ongeveer hetzelfde. Daar zit de kern van het probleem. Niet een verkeerde belasting, niet een incidentele tegenvaller, maar een systeem waarin de kosten structureel harder groeien dan de prestaties. Een systeem dat elk jaar duurder wordt om in stand te houden, zonder dat het steeds beter wordt, houdt het op termijn niet vol. Het is een doodlopende straat.