منطق حق برابر
هر حقی که برای خودم میخواهم، برای دیگری هم هست
توماس پین در «حقوق بشر» (۱۷۹۱) نوشت هر آنچه حق من بهعنوان انسان است، حق دیگری نیز هست و وظیفه من میشود که آن را تضمین کنم، همانطور که خودم آن را دارم. این ادعایی منطقی است: حقی که فقط به یک نفر یا یک گروه تعلق داشته باشد، بیشتر امتیاز است تا حق.
آلن گیورث، فیلسوف دانشگاه شیکاگو، در «عقل و اخلاق» (۱۹۷۸) این ایده را به استدلالی صوری بدل کرد. هر کنشگر برای رسیدن به هدفهایش به آزادی و حداقلی از رفاه نیاز دارد، پس حق آنها را برای خودش مطالبه میکند. اما دلیلی که او را به این مطالبه میرساند، درباره هر کنشگر دیگری هم صادق است. پس اگر منسجم بماند، باید همان حقوق را برای دیگران بپذیرد.
گیورث این را «اصل سازگاری عام» نامید. فیلسوفان دیگر، بهویژه درباره گذار از «نیاز» به «حق»، این استدلال را نقد کردهاند.
لین هانت، مورخ دانشگاه کالیفرنیا، در «اختراع حقوق بشر» (۲۰۰۷) پرسید چرا این ایده در قرن هجدهم ناگهان پذیرفتنی شد. بخشی از پاسخ او همدلی بود. رمانهایی مثل «پاملا» ریچاردسون (۱۷۴۰) و «ژولی» روسو (۱۷۶۱) خواننده را به درون زندگی آدمهایی از جایگاههای اجتماعی دیگر میبردند. به نظر هانت، حقوق برابر وقتی قابلتصور شد که دیگران «شبیه من» دیده شدند. هر چند این یک تفسیر تاریخی است، نه اثبات علّی.
زندگی خود پین هم نمونهای از این بحث است. پس از انتشار «حقوق بشر»، در دسامبر ۱۷۹۲ در غیاب، در انگلستان به جرم افترای فتنهانگیز محکوم شد و به فرانسه رفت و نماینده کنوانسیون ملی شد. در جریان محاکمه لویی شانزدهم (ژانویه۱۷۹۳) با اعدام پادشاه مخالفت کرد و تبعید او را پیشنهاد داد. در دسامبر همان سال خودش بازداشت شد و تا نوامبر ۱۷۹۴ در زندان ماند، تا با میانجیگری جیمز مونرو آزاد شد.
پین این اصل را در دو جهت آزمود: برای خودش مطالبه کرد، و برای پادشاه.
#رواداری #حقوق_بشر #حق_برابر #گفتگو_توانا
انسانزدایی
وقتی انسان از انسان گرفته میشود
نیک هاسلم، روانشناس اجتماعی استرالیایی، در مروری مفصل در نشریه Personality and Social Psychology Review (۲۰۰۶) دو شکل انسانزدایی را از هم جدا کرد. در شکل «حیوانانگارانه»، ویژگیهای ویژه انسان مانند اخلاق و فرهیختگی از گروه سلب میشود. در شکل «ماشینانگارانه»، گروه بیاحساس، بیفردیت و شبیه ابزار دیده میشود.
لاسانا هریس و سوزان فیسک در پژوهشی در Psychological Science (۲۰۰۶) به شرکتکنندگان تصاویر گروههای اجتماعی نشان دادند. وقتی تصویر گروههایی بود که بسیار منفور تلقی میشدند، مثل بیخانمانها و معتادان، فعالیت قشر پیشپیشانی میانی، ناحیهای که معمولاً هنگام اندیشیدن به ذهن دیگران فعال میشود، کمتر بود. این پژوهش در آزمایشگاه و با شرکتکنندگان آمریکایی انجام شد، پس نشان میدهد این سازوکار تنها به نوع حکومت محدود نیست. هرچند حکومتهای ایدئولوژیک از این امر بهره وافی میبرند.
گرگوری استنتون، پژوهشگر نسلکشی، در مدل «هشت مرحله نسلکشی» (۱۹۹۶) انسانزدایی را مرحلهای پیش از خشونت دانست: جایی که زبان رسمی و تبلیغات، شأن انسانی یک گروه را کمرنگ میکنند.
نمونهای مستند، وضعیت بهاییان ایران است. اصل ۱۳ قانون اساسی تنها زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان را اقلیت دینی رسمی میشناسد. جاوید رحمان، گزارشگر ویژه سازمان ملل برای ایران، در آخرین گزارشش (۲۰۲۴) نوشت بهاییان به دلیل نداشتن شناسایی قانونی، هدف قوانین تبعیضآمیز و آزار مداوماند. قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل نیز از «سخنان نفرتآمیز و تبلیغات» علیه آنان یاد کرده است.
انسانزدایی در بسیاری از موارد در حکومتهای تمامیتخواه قانون را لغو نمیکند؛ فقط با تغییر پرسش «قانون شامل چه کسی میشود؟» گروههای هدف را از دایره حقوق انسانی حذف میکند.
#انسان_زدایی #گفتگو_توانا
زهری که کمکم بلعیده میشود
کلمهها چگونه راه را برای خشونت باز میکنند؟
آری کروگلانسکی و دونا وبستر، روانشناسان اجتماعی، در مقالهای در ۱۹۹۴ «نیاز به بستار شناختی» را اندازهگیری کردند: میل به داشتن پاسخی قطعی و گریز از ابهام. پژوهشهای بعدی نشان داد این میل، بهویژه زیر تهدید یا فشار زمان، با جانبداری از درونگروه و سختگیری در برابر نظر مخالف همراه میشود.
یقین گاهی پیش از آنکه عقیده باشد، نیازی روانی است.
ویکتور کلمپرر، زبانشناس آلمانی، در کتاب «زبان رایش سوم» (۱۹۴۷) واژههای رایج در دوران نازی را از نزدیک بررسی کرد و نوشت کلمهها گاهی مثل دوزهای ناچیز آرسنیکاند: بیصدا بلعیده میشوند، اثری ندارند و بعد زهر کار خود را میکند.
به نظر او، واژگانی که انسانها را به دو دستهی «ما» و «آنها» تقسیم میکردند، از رسانه به گفتوگوی روزمره رسیدند، بیآنکه بیشتر مردم متوجه شوند.
اروین استاب، روانشناس اجتماعی، در «ریشههای شر» (۱۹۸۹) دید خشونت جمعی معمولا با گامهای کوچک پیش میرود. هر گام پذیرش گام بعدی را آسان میکند و سکوت تماشاگران به عاملان پیام میدهد که رفتارشان پذیرفته شده است.
نمونهاش ۱۰ مه ۱۹۳۳ است. دانشجویان و اعضای سازمانهای نازی در میدان اپرای برلین (امروز بِبِلپلاتس) کتابها را آتش زدند. موزه یادبود هولوکاست آمریکا شمار کتابهای سوخته در برلین را حدود ۲۵ هزار جلد ذکر میکند؛ آثار فروید هم در میان آنها بود.
هاینریش هاینه، شاعر آلمانی، سالیانی پیشتر در نمایشنامه «المنصور» (۱۸۲۱) نوشته بود جایی که کتاب میسوزانند، سرانجام انسان هم میسوزانند. این جمله امروز بر لوحی در همان میدان نقش بسته است.
آتش، در بیشتر این روایتها، نخستین گام نیست؛ آخرین گامی است که دیده میشود.
#خشونت #بستار_شناختی #یقین #دیگری #گفتگو_توانا
آیا «میپذیرم» یعنی «درست میدانم»؟
سوءتفاهمی که کمتر به آن فکر میکنیم
رینر فورست، فیلسوف سیاسی آلمانی، در «رواداری در تعارض» (۲۰۰۳) رواداری را این سه مولفه دانست: «اعتراض» باور داریم چیزی نادرست است، «پذیرش» دلایلی داریم که چرا نباید آن را سرکوب کنیم و «طرد» مرزی که پذیرش پس از آن پایان مییابد. در این تحلیل، پذیرش با مخالفت همزمان است. کسی که چیزی را تایید میکند دیگر «روادار» نیست، «موافق» است.
جان کاباتزین، پزشک و بنیانگذار برنامه کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی در دانشکده پزشکی ماساچوست، در «Full Catastrophe Living» (۱۹۹۰) نوشت پذیرش به معنای انفعال، تسلیم یا دوستداشتن شرایط نیست.
به نظر او، دیدن آنچه هست، پیششرط کنش آگاهانه است.
در زندگی روزمره هم نمونهاش کم نیست. اگر بپذیریم همکارمان نظری متفاوت دارد، یعنی آن نظر را درست نمیدانیم؛ فقط میپذیریم چنین نظری وجود دارد و او صاحبش است. اگر بپذیریم باران میبارد، یعنی از خیسشدن خوشحالیم؟ نه؛ فقط چتر برمیداریم.
پذیرفتن به پرسش «چه چیزی هست؟» پاسخ میدهد و تایید به پرسش «آیا خوب است؟». وقتی این دو پرسش با هم قاطی شوند، هر دیدنی شبیه موافقت میشود و ناچار یا باید چشم ببندیم یا خشمگین شویم.
در فضای عمومی دوقطبی، هر پذیرفتنی بهسادگی «تایید» یا «همدستی» خوانده میشود. اما این تمایز نشان میدهد میتوان چیزی را دید، وجودش را به رسمیت شناخت و همزمان با آن مخالف ماند.
اگر هر پذیرفتنی تایید بود، چه کسی جرئت میکرد واقعیتی را ببیند؟
#پذیرش #رواداری #تایید #طرد #گفتگو_توانا
جامعهای که آسیب دیده، با چه زبانی با خودش حرف میزند؟
در اواخر دهه ۱۹۹۰، پومله گوبودو-مادیکیزلا، روانشناس آفریقای جنوبی و عضو کمیسیون حقیقت و آشتی، وارد زندانی در پرتوریا شد تا با یوجین دو کاک دیدار کند.
دو کاک فرمانده سابق یگان ضدشورش پلیس دوران آپارتاید بود و رسانهها او را «شرِ مطلق» (Prime Evil) مینامیدند. او در ۱۹۹۶ به دو حبس ابد و ۲۱۲ سال زندان محکوم شده بود.
کتاب «در آن شب انسانی مُرد» (۲۰۰۳) که حاصل آن دیدارها بود، پرسشی را مطرح میکند: آیا شنیدن روایت یک عامل جنایت، بیآنکه او را تبرئه کند، میتواند راهی میان قربانی و جامعه بگشاید؟
جودیت هرمن، روانپزشک آمریکایی، در «ترومـا و بهبودی» (۱۹۹۲) بازسازی پس از رنج را سه مرحله دانست: ایمنی، به یاد آوردن و سوگواری، و پیوند دوباره با زندگی.
به نظر او، بهبودی در انزوا رخ نمیدهد و روایت رنج وقتی اثر ترمیمی دارد که شنوندهای آن را بپذیرد.
جان پل لدراخ، پژوهشگر صلح، در «تخیل اخلاقی» (۲۰۰۵) استدلال کرد جامعهای که خشونت طولانی را تجربه کرده، فقط با توافقهای رسمی بازسازی نمیشود. به نظر او، باید توانایی تصورِ شبکهای از روابط دوباره ساخته شود که حتی دشمنان دیروز را هم در بر میگیرد.
اما این مسیر برای کسانی که حق سوگواریشان گرفته شده، ساده نیست. کنِت دوکا، روانشناس آمریکایی، در ۱۹۸۹ اصطلاح «سوگ سلبشده» (Disenfranchised Grief) را برای سوگی به کار برد که جامعه یا قدرت حق آن را به رسمیت نمیشناسد.
پائولین باس در «فقدان مبهم» (۱۹۹۹) نشان داد بیپاسخ ماندنِ سرنوشت یک عزیز، سوگ را ناتمام نگه میدارد. نمونه در دسترس آن خانوادههای قربانیان کشتار و سرکوبهای جمهوری اسلامی است،
بر اساس گزارشها، مراسم یادبود و گفتوگوی عمومی درباره این جانباختگان منع شده و گردهماییهای خانوادهها در گورستان بارها پراکنده و با مشکل مواجه شده است. برای چنین خانوادههایی، پذیرفتنِ شرایط عادیانگاری شده پیش از شنیدهشدن رنجشان و جاری شدن عدالت در مورد آمران و عاملان، آسان نیست.
گفتوگو در چنین جامعههایی با «چه میگویی؟» آغاز نمیشود، بلکه با «چه بر تو گذشته است؟» باید شروع شود.
#سوگ #رواداری #گفتگو_توانا
🤖 Made with AI
دنیا را عادلانه میخواهیم، حتی به قیمت ناعادلانه نگریستن بر دیگری
ملوین لرنر، روانشناس اجتماعی کانادایی-آمریکایی، در «باور به جهان عادل: یک توهم بنیادین» (۱۹۸۰) استدلال کرد برنامهریزی و تلاش روزمره به این باور نیاز دارد که هر کس سزاوار آنچه است که بر او میرود.
این باور چنان پایهای است که وقتی رنج بیگناه را میبینیم، به جای راهی برای رها کردن آن، ناخودآگاه دنبال راهی میگردیم تا رنج را «سزاوار» جلوه دهیم.
نمونه کلاسیک پژوهش لرنر و کارولین سیمونز (۱۹۶۶) است.
شرکتکنندگان از طریق ویدیو زنی را در حال دریافت شوک الکتریکی در یک آزمون حافظه میدیدند. وقتی راهی برای کمک نداشتند و میدانستند رنج او ادامه مییابد، او را کمارزشتر و کمجذبهتر ارزیابی میکردند. وقتی میتوانستند دستکم برای پاداش به او رای بدهند، این کمارزشسازی کمتر دیده شد.
رونی یانوفبولمن، روانشناس دانشگاه ماساچوست، در «مفروضات شکسته» (۱۹۹۲) از زاویهی خود قربانی نگاه کرد. او نشان داد رویدادهای تروماتیک مفروضاتی مانند «دنیا خیرخواه است» را درهم میشکنند.
در پژوهشهای پیشین او (۱۹۷۹) هم برخی بازماندگان خود را به «رفتاری» مقصر میدانستند؛ شاید چون پذیرش تصادفیبودن رخداد، جهان را بیش از حد ناامن نشان میدهد.
جان جاست و ماهزارین بنجی در نظریه توجیه نظام» (۱۹۹۴) این منطق را به سطح جامعه بردند. به نظر آنها، گرایشی به دیدن ترتیبات اجتماعی موجود بهمثابه عادلانه وجود دارد که حتی در میان کسانی دیده میشود که از آن ترتیبات زیان میبینند، و میتواند به توجیه نابرابری و کلیشه درباره گروههای ضعیفتر بینجامد.
با این حال، تصویر یکسویه نیست.
مرور هافر و بگ (۲۰۰۵) در Psychological Bulletin نشان میدهد این باور همیشه به سرزنش قربانی نمیانجامد. یعنی همان باور که ممکن است شرایط قربانی را عادلانه ببیند، میتواند مایه تابآوری او هم باشد.
شاید پرسش این باشد: اگر دنیا همیشه عادلانه و سزاوار مساوات نباشد، اما ما همچنان به باور سزاواری و عدالت نیاز داشته باشیم، آن نیاز با چه هزینهای برآورده میشود و آن هزینه را چه کسی میپردازد؟
#رواداری #علوم_شناختی #عدالت #انسانگرایی #گفتگو_توانا
«باور کن، اطاعت کن، بجنگ»
وقتی پرسیدن در ساختار یک ایدئولوژی جا ندارد
اومبرتو اکو، نشانهشناس ایتالیایی، در مقاله «فاشیسم ابدی» (۱۹۹۵) چهارده ویژگی برشمرد و تأکید کرد فاشیسم فرمول واحدی ندارد.
بسیاری از ویژگیها با هم ناسازگارند و در استبدادهای دیگر هم دیده میشوند، ولی حضور یکی از آنها کافی است تا هستهای برای تبلور باشد.
«مخالفت یعنی خیانت»، «هراس از تفاوت» و «کیش سنت» در فهرست او آمدهاند.
کارل پوپر مسئله را از زاویهای دیگر دید. در «جامعه باز و دشمنان آن» (۱۹۴۵) و «فقر تاریخیگری» (۱۹۵۷) نوشت «تاریخیگری»، یعنی باور به مقصد از پیشتعیینشده تاریخ، و «ذاتگرایی»، یعنی باور به ماهیتی ثابت در پس پدیدهها، دستمایه ایدئولوژیهای بسته میشوند. او این الگو را از افلاطون و هگل تا مارکس و نظریههای نژادی دنبال کرد، یعنی در چپ و راست.
امیلیو جنتیله، مورخ ایتالیایی، در «سیاست بهمثابه دین» (۲۰۰۱) نشان داد فاشیسم ایمان، آیین و شهادت را به قلمرو سیاست آورد.
شعار «باور کن، اطاعت کن، بجنگ» در دههی ۱۹۳۰ بر دیوارهای ایتالیا نوشته شد.
در آلمان هم دو قانون «همسانسازی» (Gleichschaltung) در مارس و آوریل ۱۹۳۳ ایالتها و نهادهای مستقل را در ساختار حزب-دولت ادغام کرد.
اما جنتیله میان «تقدسبخشی به سیاست» و «سیاسیشدن دین» فرق میگذارد و پژوهشگران درباره تعمیم این برچسبها محتاطاند.
اروند آبراهامیان در «خمینیگرایی» (۱۹۹۳) ایدئولوژی حاکم بر ایران را گونهای پوپولیسم جهانسومی توصیف کرد، نه صرفا بنیادگرایی دینی. حتی برخی فقه شیعه را نیز یکدست نمیبینند: بر این اساس میتوان دید اجتهاد سازوکاری برای بازتفسیر است و حتی ولایت مطلقه فقیه میان فقها محل اختلاف بوده، از حسینعلی منتظری تا برخی مراجع نجف.
پس این ویژگیها ابزاری برای سنجش ساختار یک نظام ایدئولوژیکاند، نه برچسبی انحصارا برای یک دین.
آنچه این فهرستها میسنجند، رفتار یک ساختار با پرسش است، نه نام و ظاهر آن.
#فاشیسم #تفکر_نقاد #فرقه_گرایی #گفتگو_توانا
آنچه از پرسش معاف شود…
مصونیت از نقد، نشانه استحکام یا چیزی دیگر؟
ایمانوئل کانت در پیشگفتار «نقد عقل محض» (۱۷۸۱) نوشت روزگار ما روزگار نقد است و همهچیز باید در برابر آن بایستد. به گفته او، دین به پشتوانه قداست و دولت به پشتوانه شکوه معمولا میخواهند از نقد معاف بمانند، اما همین معافیتخواهی سوءظن برمیانگیزد. احترام راستین از آنِ چیزی است که آزمون آزاد و آشکار را تاب آورده باشد.
جان استوارت میل در «رسالهای درباره آزادی» (۱۸۵۹) نکتهای افزود که حتی باور درست را هم در بر میگیرد: باوری که هرگز به چالش کشیده نشود، حتی اگر درست باشد، در ذهن صاحبش به «جزمی مرده» بدل میشود. او دیگر دلایل باورش را نمیداند و فقط نتیجه را تکرار میکند.
کارل پوپر در «منطق اکتشاف علمی» (۱۹۳۴) از «ترفندهای قراردادگرایانه» نوشت، یعنی شیوههایی که با بازتعریف واژهها یا افزودن استثنا، نظریه را از ابطال مصون میکنند. به نظر او مصونیت از آزمون نشانه استحکام نیست، بلکه به این معنی است که نظریه دیگر درباره جهان چیزی نمیگوید.
دیدگاه مقابل هم جدی است. امیل دورکیم در «صورتهای بنیانی حیات دینی» (۱۹۱۲) «مقدس» را چیزی دانست که جامعه آن را جدا میکند و پیرامونش مرز میکشد، و استدلال کرد همین مرزها به همبستگی اجتماعی کمک میکنند. بر این اساس، پرسش از «مقدس» برای جامعه هزینه دارد و بحث بر سر این است که این هزینه را چه کسی و چگونه بپردازد.
نمونه تاریخی آن باروخ اسپینوزا، فیلسوف هلندی، است. جامعه یهودیان آمستردام در ۱۶۵۶ او را تکفیر کرد. او در «رساله الهیاتی-سیاسی» (۱۶۷۰) پیشنهاد کرد کتاب مقدس را همانند هر متن دیگر، با بررسی زبان، تاریخ و شرایط نگارشش بخوانند.
کتاب بینام منتشر شد و در ۱۶۷۴ مقامهای هلندی آن را ممنوع کردند. جاناتان اسرائیل، مورخ، در «روشنگری رادیکال» (۲۰۰۱) نشان میدهد این رساله در دهههای بعد به شکل پنهانی در اروپا خوانده و بحث میشد و در شکلگیری پژوهشهای تاریخی-انتقادی درباره متون دینی جایگاه داشت.
اگر پرسش از چیزی ممنوع شود، آن چیز از سنجیدهشدن در امان میماند یا از فهمیدهشدن؟
#نقد_دین #باور #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا
دین و دشنام
چرا توهینهای دین برای جامعه عادی شده است؟
در سالهای اخیر درباره دشنامهایی که به دین یا نظام اسلامی داده میشود سخنان زیادی گفته شده است. اما در زمینه قرنها فحاشی توسط دین و یا هتک حرمت و کرامت انسانی توسط معتقدان و مومنان کمتر شنیده میشود. آیا فحاشی و خشونت کلامی مبتنی بر ایمان دینی، عادی شده و دیگر به چشم نمیآید؟
▪️دشنامهای مذهبی: خدایی که لعن میکند!
«نجس»، «کافر»، «ملحد»، «مفسد»، «بیعفت»، «ضاله»، «دشمن خدا»، «اهل جهنم» و حتی تعابیری مانند «مثل چهارپایان، بلکه گمراهتر» فقط واژههای اعتقادی نیستند؛ بسیاری از آنها بار روشن تحقیر، طرد و فروکاستن انسان دارند. اما چون قرنها در متنهای دینی، منبر، فقه و زبان روحانیان تکرار شدهاند، گوش جامعه به آنها عادت کرده است.
▪️تبرائیان: بسیج فحاشی صفوی
فحاشی سیستماتیک مذهبی سابقهای طولانی دارد. در ایران صفوی، دشنام و لعن مذهبی به بخشی از سیاست رسمی حکومت تبدیل شد. مثلا گروهی با عنوان «تبرائیان» وظیفه داشتند در فضای عمومی از دشمنان مذهبی شیعه تبری بجویند و آنان را لعن کنند. اعضای این گروه در بازارها، میدانها، و مراسم عمومی، خلفای اول اسلام، بعضی صحابه محمد و دیگر دشمنان صفوی را لعن میکردند. برای این کار نیز از حکومت یا مردم پول دریافت میکردند. در برخی مناطق نیز مقاومت مذهبی با خشونت شدید و کشتار همراه شد. به این ترتیب، صفویان فقط یک مذهب رسمی ایجاد نکردند؛ در دورههایی، نوعی فرهنگ عمومی لعن و تحقیر مذهبی را نیز نهادینه کردند.
▪️وقتی توهین، مقدس میشود
فحش معمولی از زبان یک انسان میآید. اما فحش دینی میتواند مدعی پشتوانهای بسیار بزرگتر باشد: این فقط من نیستم که تو را گمراه، ناپاک یا فاسد میدانم؛ خدا نیز چنین میداند. توهینهای فرقهای البته فراتر از زبان و واژه است: تبعیض، اجبار به پوشاندن سر یا داشتن علامت مخصوص بر لباس، و اعمال در حد خراب کردن سنگ قبر مخالفان و دگراندیشان نیز بخشی از همین فضا هستند.
▪️از «الاغی که کتاب حمل میکند» تا «میمونهای خوار»
در متون دینی نیز نمونههای مستقیم از تشبیه انسانها به حیوان وجود دارد. در قرآن، گروهی به «چهارپایان، بلکه گمراهتر» تشبیه میشوند؛ گروهی دیگر به «الاغی که کتاب حمل میکند» و درباره گروهی از یهودیان نیز تعبیر «میمونهای خوار» آمده است. در فقه شیعه، «نجاست کافر» یک بحث واقعی است. در بعضی فتاوا، غیرمسلمان غیر اهل کتاب میتواند نجس دانسته شود؛ یعنی حتی مو، ناخن و رطوبت بدن او نیز در حکم فقهی متفاوتی قرار میگیرد.
▪️«هرزه»، «فاحشه»، «بیعفت»
در جمهوری اسلامی، این زبان بهویژه علیه زنان بارها به کار رفته است. زن بیحجاب یا معترض فقط کسی با انتخابی متفاوت معرفی نمیشود؛ ممکن است «هرزه»، «فاسد»، یا «بیعفت» خوانده شود. در شبکههای اجتماعی نیز توهینهایی مانند «حرامزاده» یا «نطفه خراب» به منتقدان حکومت یا دین فراوان دیده میشود؛ ناسزاهایی که خود ریشه در داوری مذهبی درباره ازدواج، خانواده و مشروعیت تولد دارند.
▪️حکومت اسلامی هم همین زبان را تکرار میکند
در جمهوری اسلامی، این ادبیات فقط در مسجد یا رساله باقی نمانده است. حکومت برای دههها مخالفان، زنان، دگراندیشان، اقلیتها معترضان و عموم مردم ایران را با زبانهایی مانند «مفسد»، «محارب»، «فتنهگر»، «بیعفت»، «ضدانقلاب»، «معاند» و «عامل دشمن» توصیف کرده است. وقتی این واژهها از زبان قاضی، خطیب جمعه، فرمانده، رسانه حکومتی یا رهبر سیاسی بیان میشوند، میتوانند مقدمه حذف اجتماعی، پرونده قضایی، زندان، شلاق و حتی اعدام باشند.
▪️فحاشیهای دین ناشی از نگاه نازل مذهب به «انسان» است
در ایدئولوژی حاکم، کرامت انسانی اغلب نه یک حق مستقل و همگانی، بلکه چیزی مشروط به ایمان، اطاعت و قرار گرفتن در سوی «حق» است. این نگاه را حتی پس از مرگ نیز میتوان دید. در سالهای اخیر گزارشهای متعددی از تخریب یا آسیبزدن به سنگ قبر و آرامگاه معترضان و کشتهشدگان اعتراضات منتشر شده است. یعنی نزاع با مخالف، گاهی با مرگ او هم تمام نمیشود؛ حتی حافظه و نشانه قبر او نیز میتواند هدف قرار گیرد.
وقتی کسی دیگری را «کثیف»، «فاسد»، «گمراه»، «هرزه» یا «پست» خطاب میکند، معمولا آن را توهین یا خشونت کلامی میدانیم. اما اگر همین داوریها با زبان مذهبی بیان شوند، یا یک فرقه شعارهای مرگ سر میدهد، جامعه ممکن است چنان به این فضا خو بگیرد که تشخیص خشونت کلامی و یا پایمال کردن کرامت انسانی برایش دشوار شود.
#توهین_به_مقدسات #اخلاق #نقد_دین #گفتگو_توانا
بر مبنای پژوهشهای «موریتس میرلو» در کتاب «تجاوز به ذهن»، زبان در جمهوری اسلامی ابزاری برای اعمال قدرت و مهندسی ادراک عمومی بوده است.
حاکمیت از ابتدا با تولید واژگان خاص، جهان معنا را قالبگیری کرده تا هر امر سیاسی در چهارچوبی مشخص فهم شود. این سلطه زبانی چهار کارکرد محوری دارد:
۱. قطبیسازی: واژگانی چون «خودی/غیرخودی» و «انقلابی/ضدانقلاب» جامعه را به دو قطب متقابل تبدیل کرده و هر انتقادی را به جبهه مخالف میراند تا امکان گفتوگو از بین برود.
۲. قدسیسازی: اصطلاحاتی مانند «ولایتفقیه» و «ارزشهای اسلامی» در سطحی قدسی قرار گرفتهاند تا نقد قدرت غیرقابلمسئولیت شود و پرسشگری به خطای اخلاقی تبدیل گردد.
۳. بحرانسازی: واژگانی چون «نفوذ»، «فتنه» و «جنگ نرم» حس دائمی خطر ایجاد میکنند تا کنترل و سرکوب توجیهپذیر بماند.
۴. برچسبگذاری: اصطلاحاتی مثل «اغتشاشگر» و «مزدور» راه میانبری برای حذف نمادین مخالفان پیش از شنیده شدن سخنانشان است.
با این حال، این سلطه زبانی یکسویه نمانده است. در دهه اخیر، شبکههای اجتماعی این امکان را فراهم کردهاند که شهروندان با طنز و کنایه، واژگان رسمی را از شکوه ساختگی تهی کنند. امروز با افزایش آگاهی عمومی، سلطهای که بر پایه واژهها بنا شده، به تدریج توان تأثیرگذاری خود را از دست میدهد.
#زبان_سلطه #استبداد #گفتگو_توانا
مجوز، عادیسازی، انسانیتزدایی
سه گام برای خاموشکردن وجدان
آلبرت بندورا، روانشناس کانادایی-آمریکایی، در مقالهای در ۱۹۹۹ سازوکارهایی را بررسی کرد که افراد با آنها وجدان خود را موقتا کنار میگذارند.
یکی «توجیه اخلاقی» است: رفتار آسیبزا طوری بازتعریف میشود که در خدمت هدفی ارزشمند دیده شود.
دیگری «برچسبگذاری تلطیفشده» است: وقتی نام کار عوض شود، سنگینی اخلاقیاش هم عوض میشود.
هربرت کلمن و ل. کنت همیلتون در «جنایات اطاعت» (۱۹۸۹) محاکمه یک درجه دار نظامی را در پرونده کشتار میلای (ویتنام، ۱۹۶۸) از دید روانشناسی اجتماعی بررسی کردند.
به نظر آنها سه فرایند ترمز اخلاقی را از کار میاندازد: «مجوزدهی» (فرمان از مرجع قدرت میآید و مسئولیت به بالا منتقل میشود)، «عادیسازی» (کار به مراحل روزمره و رویهای تقسیم میشود) و «انسانیتزدایی» (قربانیان با برچسبهایی نامیده میشوند که شان انسانیشان را کم میکند).
کلمن تاکید میکرد اینها در سطح ساختار عمل میکنند و صرفا به شخصیت افراد برنمیگردند.
هانا آرنت در «آیشمان در اورشلیم» (۱۹۶۳) به سخنرانی هاینریش هیملر در پوزنان (۱۹۴۳) پرداخت. هیملر از ماموران اساس میخواست به جای «چه کارهای وحشتناکی با مردم کردم»، بگویند «چه صحنههای وحشتناکی در راه انجام وظیفه تحمل کردم». آرنت این را وارونگی آشکار میدید: دلسوزی به وسوسهای بدل شده بود که باید در برابرش ایستاد، و کشتن به وظیفه.
نمونهای مستند، پاولیک مورزوف است. کاتریونا کلی، مورخ بریتانیایی، در «رفیق پاولیک» (۲۰۰۵) نشان داد پسربچهای ۱۳ ساله که در ۱۹۳۲ در روستایی در اورال کشته شد، در روایت رسمی شوروی به قهرمانی بدل شد که پدرش را لو داده بود. مجسمه، سرود و نام مدرسهها به او اختصاص یافت. به نوشته کلی، جزئیات رویداد واقعی همچنان مبهم است و آنچه ساخته شد، یک «الگوی فضیلت» بود: افشای پدر.
وقتی واژهها جابهجا میشوند، پرسش «چه کسی ترازو را در دست دارد؟» مهمتر از «چه گفته شد؟» میشود.
وقتی معیار خوب و بد از دست ما خارج میشود، پرسش اصلی دیگر این نیست که چه گفته شد، بلکه این است که چه کسی تعیین میکند چه چیزی خوب یا بد است.
#اخلاق #فضیلت #رذیلت #گفتگو_توانا
شلنگ آتش دروغ
اثر حقیقت واهی چگونه کار میکند؟
چیزی که بارها شنیدهایم، چرا درستتر به نظر میرسد؟
لین هشر، دیوید گلداشتاین و توماس توپینو، پژوهشگران دانشگاه تمپل، در مقالهای در ۱۹۷۷ نخستین مستندات این پدیده را منتشر کردند. آنها طی سه جلسه با فاصله دو هفته، از شرکتکنندگان خواستند درستیِ جملههایی را ارزیابی کنند.
جملههایی که در جلسههای پیشین هم دیده بودند، بهطور میانگین درستتر ارزیابی شدند، چه واقعا درست بودند و چه نبودند.
لیزا فازیو و همکارانش در دانشگاه وندربیلت، در مقالهی ۲۰۱۵ نشان دادند دانستن پاسخ درست هم همیشه سپر نیست. حتی وقتی شرکتکنندگان واقعیت را میدانستند، شنیدن مکرر جملهی غلط، حس درستی آن را کمی بالا میبرد.
گوردون پنیکوک، دیوید رند و همکارانشان در مقالهی ۲۰۱۸ (دانشگاه ییل) تیترهای خبری جعلی را بررسی کردند. حتی یک بار دیدنِ قبلی، باور به آنها را بالا میبرد، آن هم وقتی برچسب «مورد اختلاف» داشتند.
باید در نظر داشت که اندازه اثر در این پژوهشها متوسط است. یعنی تکرار همه را قانع نمیکند، اما سنگینیِ ترازو را جابهجا میکند.
هانا آرنت در «خاستگاههای توتالیتاریسم» (۱۹۵۱) هدف نهایی را متفاوت از «قانعکردن» توصیف کرد. به نظر او، رعیت ایدهآل نظام توتالیتر کسی نیست که ایدئولوژی را باور دارد، بلکه کسی است که مرز میان واقعیت و ساخته ذهن برایش محو شده است.
نمونهاش گزارشی از موسسهی رَند (۲۰۱۶) به قلم کریستوفر پل و میریام متیوز است. آنها شیوه تبلیغاتی روسیه را در جنگ اوکراین و سوریه «شلنگ آتش دروغ» (Firehose of Falsehood) نامیدند: حجم بالا، کانالهای بسیار و تکرار مداوم، بدون تعهد به یکدستی روایتها.
آنها با تکیه بر پژوهشهای روانشناسی، از جمله اثر حقیقت واهی، استدلال میکنند این روش حتی با روایتهای متناقض هم میتواند موثر باشد.
شاید «آشنایی»، نامی باشد که ذهن به «درست بودن» میدهد، وقتی مجال سنجیدن ندارد.
#علوم_شناختی #شلنگ_آتش_دروغ #اثر_حقیقت_واهی #گفتگو_توانا
جاستین بارت
پژوهشگری که خودش مومن است، اما دلیل باور را در مغز میجوید
تصور کنید روانشناسی که هر روز درباره ریشههای شناختی باور به خدا پژوهش میکند، خودش یک مومن مسیحی باشد. جاستین بارت دقیقا چنین جایگاهی دارد: یکی از چهرههای اصلی علوم شناختی دین که یافتههایش در بحثهای خداناباوران هم مرتب نقل میشود.
🔹 بارت کیست؟
جاستین ال. بارت روانشناس شناختی و رشدی آمریکایی است. دکترایش را در روانشناسی رشد از دانشگاه کورنل گرفت، سالها در دانشگاه آکسفورد در حوزه انسانشناسی شناختی و تکاملی پژوهش کرد، و بعدها در موسسه الهیات فولر در کالیفرنیا به تدریس روانشناسی پرداخت.
🔹 سهم او در علوم شناختی دین
بارت اصطلاح HADD، «سامانه فرابرانگیخته تشخیص عامل»، را در مقالهای در سال ۲۰۰۰ مطرح کرد. ایده این بود که مغز ما به نشانههای مبهم، مثل صدایی در تاریکی، زود و بیش از حد لازم نیت و عامل نسبت میدهد. این اصطلاح از پایههای اصلی توضیح شناختی باور به موجودات فراطبیعی شد.
🔹 آزمایش مشهور درباره «خدای روی کاغذ»
در پژوهشی با فرانک کیل (۱۹۹۶)، شرکتکنندگان در پرسشنامه خدا را همهجاحاضر و بیمحدودیت توصیف کردند. اما وقتی از آنها خواسته شد داستانی درباره خدا را بازگو کنند، خدا را مثل موجودی میدیدند که ابتدا یک کار را تمام میکند و بعد سراغ کار بعدی میرود. این یافته مبنای مفهوم «درستی الهیاتی» شد: شکاف میان آنچه میگوییم باور داریم و آنچه ذهن در لحظه واقعی پردازش میکند.
🔹 کتابهای مهم
Why Would Anyone Believe in God?
(۲۰۰۴) مقدمهای خوانا بر این رشته است.
کتاب دیگر او
Born Believers
(۲۰۱۲) استدلال میکند کودکان از همان ابتدا آمادگی شناختی برای باور به موجودات فراطبیعی دارند.
🔹 دیدگاه خاص او
بارت معتقد است توضیح شناختی چرایی باور، بهخودیخود نه درستی دین را اثبات میکند و نه نادرستیاش را. به باور او، اگر خدایی وجود داشته باشد، میتوانسته ذهن انسان را طوری شکل داده باشد که باور به او طبیعی باشد.
📌 نکته پایانی:
پژوهش بارت یادآور میشود که پرسش «چرا باور داریم؟» و پرسش «آیا باورمان درست است؟» دو پرسش جداگانهاند؛ تمایزی که در بحثهای عمومی درباره دین کمتر رعایت میشود.
#باور #ایمان #علوم_شناختی_دین #گفتگو_توانا
چرا «منجی» همیشه آشناست؟
کهنالگوها و ناخودآگاه جمعی
کارل گوستاو یونگ، روانپزشک سوئیسی، استدلال کرد زیر لایه تجربه شخصی، لایهای مشترک میان انسانها وجود دارد: «ناخودآگاه جمعی». این لایه از کهنالگوهایی مثل مادر، قهرمان، سایه و پدر ساخته شده که در اسطورهها و آیینهای فرهنگهای دور از هم تکرار میشوند.
زیگموند فروید در «روانشناسی جمعی و تحلیل من» (۱۹۲۱) از زاویهای نزدیک نوشته بود که افراد در گروه، رهبر را جای «پدر» مینشانند و با او پیوندی عاطفی و وابسته میسازند. البته باید دقت داشت که، هر دو چارچوب تفسیریاند و آزمون تجربی قطعی ندارند؛ پس نتیجهشان «خوانشی ممکن» است، نه حکمی اثباتشده.
حال با این عینک میتوان ساختار رهبری در جمهوری اسلامی را هم نگریست. «ولایت» در فقه شیعه به معنای سرپرستی است و «ولی» کسی است که امور دیگران را برعهده میگیرد. اصل ۵ قانون اساسی، «ولایت امر و امامت امت» را در دوران غیبت به فقیه عادل میسپارد و لقب رسمی رهبر «ولیامر» است.
خمینی این نظریه را در درسهای نجف (۱۹۷۰) صورتبندی کرد و پیروانش او را «امام» خواندند، عنوانی که در شیعه دوازدهامامی پیشتر برای دوازده امام معصوم بهکار میرفت.
سعید امیر ارجمند در «عمامه به جای تاج» (۱۹۸۸) برپایی این رهبری را با مفهوم «کاریزما»ی وبر تحلیل کرده است. منتقدانی چون محسن کدیور هم درباره بار معنایی «ولایت» و نسبتی که میان شهروند و ولی میسازد بحث کردهاند.
نمونهی مستند آن نامهی ۱۶ دی ۱۳۶۶ خمینی به علی خامنهای، رئیسجمهور وقت، است. او نوشت حکومت از احکام اولیه اسلام است و میتواند بهاقتضای مصلحت، حتی نماز و روزه و حج را موقتا تعطیل کند.
در خوانش کهنالگویی، این همان قلمرو بیمرز مرجعیتی است که تصویر «پدر مقتدر» را میسازد.
شاید پرسش اصلی این نباشد که کهنالگو درست است یا نه، بلکه این باشد که چرا برخی ساختارها، پیش از آنکه در قانون نوشته شوند، در تصور ما جا باز کردهاند.
#یونگ #کهن_الگو #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا
محمدتقی مصباح یزدی، ۱۳۷۲
«مادام که نبرد میان حق و باطل جریان دارد، طرفداران حق ... میتوانند پیروان باطل را اسیر و برده سازند. این بردگی به صلاح بردگان و مصلحت امت اسلامی است، و این موضع اسلام کاملا قابل دفاع و توجیه عقلانی است.»
روحالله خمینی، ۱۳۶۳
«کشتن کافر به صلاح خودش است...اگر فاسد را بگیرند و به قتل برسانند به صلاح خودش است، برای اینکه اگر زنده بماند فساد زیادتر میکند و عذابش بیشتر میشود».
مفهوم «صلاح» در اندیشه نظام ولایت فقیه چیست؟
#فقه #دین #نقد_دین #گفتگو_توانا
@Dialogue1402
۹ نوامبر در تاریخ آلمان و جهان تنها یک روز نیست؛ آیینهای است از تاریکی و روشنایی انسان.
در چنین روزی در سال ۱۹۳۸، Kristallnacht «شب شیشههای شکسته» رقم خورد؛ شبی که در آن، شیشههای فرو ریخته مغازهها و کنیسههای یهودیان، انعکاس فروپاشی انسانیت در برابر نفرت بود.
شعلههایی که آن شب در آسمان شهرهای آلمان زبانه کشیدند، نشانه آغاز فاجعهای شدند که به هولوکاست انجامید — فاجعهای که در آن، بیش از شش میلیون انسان تنها به جرم «دیگری بودن» نابود شدند.
امروز، آلمان با آگاهی از گذشته خود، این روز را نه برای ماندن در اندوه، بلکه برای بیداری وجدان جمعی گرامی میدارد.
در مدارس، میدانها و یادمانها، نام قربانیان خوانده میشود تا صدای خاموششان بار دیگر در دل جامعه طنیناندازد. این یادآوری، پاسخی است به فراموشی؛ پاسخی است به خطر بازگشت نفرت در چهرهای تازه.
یهودیستیزی، نژادپرستی، اسلامهراسی یا هر شکل دیگری از تبعیض، ریشهای مشترک دارند: ناتوانی در دیدن انسان در چهره دیگری. تجربه آلمان به ما میآموزد که تمدن، تنها با فناوری یا فرهنگ ساخته نمیشود، بلکه با رواداری، همدلی و مسئولیت اخلاقی در برابر «دیگری» است که معنا مییابد.
۹ نوامبر یادآور آن است که حافظه جمعی اگر به فراموشی سپرده شود، تاریخ تکرار میشود.
و اگر به یاد آوریم، میتوانیم جهانی بنا کنیم که در آن هیچ انسانی از ترس نام و نژاد خود پنهان نشود. این روز، دعوتی است برای دفاع از کرامت انسان — برای آنکه هرگز اجازه ندهیم شیشههای شکسته دوباره چهره انسان را بخراشد.
#هولوکاست #شب_شیشه_های_شکسته #Kristallnacht
#رواداری #دیگری_ستیزی #یهودستیزی #گفتگو_توانا
@Dialogue1402
ادعا و باور، دو سوی یک معامله
چرا رهبر فرابشری به جامعه پذیرنده نیاز دارد؟
آدام گالینسکی و همکارانش در مقالهای در Psychological Science (۲۰۰۶) نشان دادند حتی حس قدرت موقت و آزمایشگاهی، توانایی افراد را در دیدن موقعیت از چشم دیگران کم میکند.
داچر کلتنر، روانشناس دانشگاه برکلی، در «پارادوکس قدرت» (۲۰۱۶) همین روند را توصیف میکند: قدرت، همان همدلیای را که به کسب آن کمک کرده بود، بهتدریج میفرساید.
این یافتهها دربارهی افراد عادی است و روانشناسان معمولا از تشخیص بیماری روانی حاکمان و رهبران از راه دور پرهیز میکنند.
اما ادعای برتری مطلق فقط به گویندهاش وابسته نیست.
ایان کرشاو، مورخ بریتانیایی، در «اسطوره هیتلر» (۱۹۸۷) نشان داد تصویر رهبر فرابشری در آلمان نازی تنها محصول تبلیغات از بالا نبود. بخشی از جامعه نیز آماده بود این تصویر را بپذیرد و بازتاب دهد. ادعا و باور، همزمان یکدیگر را تقویت میکردند.
هانا آرنت در «آیشمان در اورشلیم» (۱۹۶۳) از «نیندیشیدن» (Thoughtlessness) نوشت: ناتوانی در اینکه فرد خود را جای دیگری بگذارد و کار خود را از بیرون بسنجد. او این را درباره مجریان میگفت، اما چارچوبی به دست میدهد برای فهم اینکه چرا پرسشنکردن، زمینه ادعاهای بزرگ را آماده میکند.
نمونه روشن آن امپراتور ژاپن است. در سنت رسمی پیش از ۱۹۴۵، امپراتور فرزند الهه خورشید و «خدای زنده» (آراهیتوگامی) شمرده میشد. در ۱ ژانویه ۱۹۴۶، هیروهیتو در فرمانی، که به «اعلامیه انسانیت» شهرت یافت، تصریح کرد پیوند او با مردم بر «تصور نادرست الوهیت امپراتور» استوار نیست.
مورخان تاکید میکنند این فرمان در بستر اشغال متفقین صادر شد. جایگاهی که قرنها قطعی مینمود، تنها با یک متن رسمی کنار رفت.
ادعای برتری مطلق، چه در شکل «اسطوره رهبر» و چه در شکل «الوهیتِ رسمی»، همواره دو سر داشته: یک، گویندهای که مدعی بود و دو، شنوندهای که نمیپرسید و باور داشت.
#باور #تفکر_نقاد #گفتگو_توانا
:شفای بیماری یا ایمان خالصانه به خرافات؟
نقش شواهد، جمعیت، و درد و رنج در پذیرش باورها
در این ویدیو (از چند سال پیش) مردی را میبینیم که به داشتن دستان شفابخش معروف شده است و البته بخشی از «درمان» او با لمس کردن و یا سیلیزدن به صورت مراجعان انجام میشود. صحنه ممکن است در نگاه اول فقط عجیب یا حتی خندهدار بهنظر برسد، اما اینجا سوالهایی جدی وجود دارد:
یک - آیا میتوان این فرد را قانع کرد تا اثربخشی روش خود را با استفاده از آمار و محاسبات ریاضی به آزمون بگذارد؟
دو - آیا رواج شایعات و افزایش باورمندان به چیزی، در تحکیم ایمان سایرین به آن چیز موثر است، با این که شواهد آن چیز را رد میکنند؟
سه - چرا بعضی افراد پس از چنین تجربههایی واقعا متقاعد میشوند که درمان موثر بوده است؟
چهار - چرا هر از گاهی چنین افرادی میان مردم محبوبیت مییابند؟ آیا بعضی انسان ها از نظر روانی و احساسی نیاز دارد به نوعی از سحر و جادو باور داشته باشد؟
پنج - آیا به کسی که بعد از دریافت چنین درمانی حالش بهتر میشود میتوان گفت بعضی بیماریها خودبهخود بهتر میشوند، بعضی علایم دورهای هستند، بعضی دردها با گذشت زمان کاهش پیدا میکنند؟
شش - آیا خرافهپرسیتی همیشه آشکار است یا ممکن است در پس باورهایی با ظاهری بسیار قانع کننده ارائه شود که هزاران نفر نیز به آن صادقانه و خالصانه ایمان و اعتماد دارند؟
هفت - آیا میان کتک زدن و درد کشیدن، از جمله ضربه زدن بر سر یا بدن خود یا دیگران، و تعمیق ایمان به یک باور یا فرقه رابطه وجود دارد؟
هشت - چرا نظر شخصی برای بسیاری از مردم از آمار و پژوهش قانعکنندهتر است؟
نه - آیا ممکن است خرافه فقط در باورهای دیگران آشکار باشد و در باورهای خود ما لباس «سنت» یا «ایمان» پوشیده باشد؟
هر از چندی تصاویری از ایمان خالصانه گروهی از مردم به چیزی منتشر میشود که ممکن است از دید ما بسیار خرافی یا عجیب باشد. هر گروهی از باورمندان ممکن است باورهای گروه دیگر را خیلی عجیب یا آشکارا خرافی بپندارند، در حالی که همان باورها برای آن گروه دیگر کاملا عادی یا حتی بدیهی به نظر میرسد - این میتواند در مورد خود ما هم صادق باشد.
#ایمان #باور #خرافه #نقد_دین #گفتگو_توانا






















