Jan van de Kamp

Het jaar was 1943. Italië lag in puin onder de schaduw van de nazi-bezetting. Na de val van het regime van Mussolini trokken Duitse troepen het land binnen en zaaiden terreur onder Joodse gemeenschappen die al generaties lang Italië hun thuis noemden. Families werden ’s nachts uit hun huizen gesleurd, in vrachtwagens gedreven en in veewagons gepropt, op weg naar concentratiekampen. Controleposten verstikten de wegen, mitrailleurs bewaakten elke bocht en papieren werden met meedogenloze nauwkeurigheid gecontroleerd. Eén verkeerd document kon het doodvonnis betekenen. In dit klimaat van angst bewoog één man zich met een bijna onwaarschijnlijke vrijheid: Gino Bartali. Op 29-jarige leeftijd was hij meer dan een wielrenner; hij belichaamde de Italiaanse geest van volharding en verzet. Zijn overwinning in de Tour de France van 1938 had de nazi-illusies over Arische sportieve superioriteit aan diggelen geslagen, terwijl zijn vele zeges in de Giro d’Italia hem tot een nationaal icoon maakten. Zijn foto prijkte in de kranten, zijn prestaties werden in cafés gevierd en jong en oud vereerden hem. Bartali besefte dat zijn roem kon dienen als het perfecte dekmantel. Er kwam een oproep van kardinaal Elia Dalla Costa, de aartsbisschop van Florence, die een geheim netwerk leidde om Joodse families te beschermen in kloosters, conventen en verborgen schuilplaatsen. Valse identiteitsbewijzen werden gemaakt en boden een levenslijn, maar het vervoeren ervan was levensgevaarlijk, omdat koeriers vaak werden onderschept en gearresteerd. “We hebben iemand nodig die onaantastbaar is,” drong de kardinaal aan. Zonder aarzeling antwoordde Bartali: “Ik ga.” Zijn aanpak was gedurfd in zijn eenvoud: hij zou fietsen alsof hij aan het trainen was, gekleed in zijn wielertrui met zijn naam erop. Hij stippelde routes uit van Florence naar Assisi en verder, en legde honderden kilometers per dag af afstanden die het gewone menselijke vermogen te boven gingen, maar perfect pasten bij het regime van een kampioen. Voor elke tocht haalde Bartali zijn fiets uit elkaar. In het holle frame, de zadelpen en het stuur verborg hij opgerolde foto’s, vervalste identiteitskaarten, doopbewijzen en distributiebonnen — documenten waarin het lot van bedreigde levens besloten lag. Daarna zette hij de fiets weer in elkaar en vertrok, recht het gevaar tegemoet. Nazi-controleposten hielden hem regelmatig staande. Soldaten vroegen om handtekeningen of foto’s. Hij voldeed vriendelijk, maar zodra handen zijn fiets naderden, klonk zijn stem scherp: “Raak hem alstublieft niet aan. Elk onderdeel is uiterst nauwkeurig afgesteld; de kleinste verstoring kan mijn wedstrijden verpesten.” Geïntimideerd door het vooruitzicht het gereedschap van een nationale held te saboteren, lieten ze hem door, zich niet bewust van de redding die in zijn fiets verborgen zat. Door regen, verzengende hitte en een uitputting die tot in zijn botten reikte en doordrenkt was van angst, bleef Bartali doorgaan. Ontdekking betekende executie voor hem en waarschijnlijk de dood voor zijn familie Hij toonde zijn moed ook door de Joodse familie Goldenberg, en andere vluchtelingen in zijn huis onderdak en een verbergplaats te geven. Aan het einde van de oorlog in 1945 hadden Bartali’s geheime inspanningen naar schatting zo’n 800 levens gered, geen cijfers maar mensen. Na de bevrijding keerde hij terug naar de wielersport en in 1948, op 34-jarige leeftijd, won hij opnieuw de Tour de France, tot verbazing van de wereld. Journalisten vroegen naar zijn oorlogservaringen, maar hij hield zich op de vlakte. Meer dan vijftig jaar lang zweeg Bartali over zijn daden. Tegen zijn zoon, die hem naar geruchten vroeg, zei hij: “Het goede is iets wat je doet, niet iets waar je over praat. Sommige medailles draag je op je ziel, niet op je jasje.” Hij overleed in 2000 op 85-jarige leeftijd, grotendeels onbekend om zijn heldendom. Pas na zijn dood kwam het volledige verhaal aan het licht, via brieven, dagboeken, getuigenissen van overlevenden en bewaarde documenten. In 2013 eerde Yad Vashem hem als Rechtvaardige onder de Volkeren, niet voor zijn sportieve successen, maar om zijn grenzeloze moed. De nalatenschap van Gino Bartali blijft voortleven, zeker in Israël, hij was een zeer bescheiden man, maar een hele grote held, hij gebruikte zijn roem om de mensheid te redden, en daarmee heel veel Joodse levens. Via @LiquidFaerie