María

Bu fotoğrafın tarihsel bir önemi var. Toplumsal mücadeleleri ve sendika hareketlerini kıymetli bulurum. O nedenle çok dallandırıp budaklandırmadan bu tarafından bahsedeceğim. Alıntıladığım akışta Lula anlatılıyor (okuyun bence), ben de Evo Morales’i kısaca anlatayım (çünkü neden olmasın). Önce fotoğraftakiler. Sırasıyla Chávez, Lula, Morales, Bachelet ve Vázquez. Sözünü ettiğim toplantı, 2008’de Bolivya’daki siyasi kriz nedeniyle Bachelet’in çağrısıyla düzenlenen olağanüstü UNASUR zirvesi. Chávez asker kökenli, Lula ve Morales sendikacı, Bachelet ve Vázquez ise sosyalist parti geleneğinden gelen hekimler. Hepsi Latin Amerika’da 2000’lerde yükselen sol hükümetlerin farklı deneyimlerini temsil ediyor. Morales, koka üreticilerinin, yani cocaleros’un sendikal mücadelesinden geliyor. ABD destekli koka imha politikalarına karşı direniş içinde güçleniyor. Sonra Bolivya’yı sarsan iki büyük mücadele var: 2000’deki Cochabamba Su Savaşı ve 2003’teki Gaz Savaşı. İşçiler, köylüler, yerli halklar ve mahalle örgütleri bir araya geliyor. Morales’i iktidara taşıyan toplumsal dönüşüm de bu mücadelelerle büyüyor. Su Savaşı, Cochabamba’nın su hizmetlerinin Bechtel’in de içinde bulunduğu bir konsorsiyuma devredilmesinin ardından patlak veriyor. Faturalar ağır biçimde artıyor, toplulukların kendi kuyuları ve sulama sistemleri üzerindeki hakları da tehdit altına giriyor. Hani o “Yağmuru Bile” filmi var ya, onun arka planındaki mücadele bu. Óscar Olivera gibi sendikacıların ve farklı toplumsal örgütlerin öncülük ettiği direniş, baskıya, yaralanmalara ve ölüme rağmen sürüyor. Sonunda sözleşme iptal ediliyor. Gaz Savaşı’nda ise ülkenin doğalgazını Şili üzerinden ihraç etme planı büyük bir tepki doğuruyor. Halk, yaşadığı yoksulluğun ortasında ülkenin kaynaklarının kimlere, hangi koşullarla verildiğini sorguluyor. Onlarca insanın öldüğü eylemler hükümetin düşmesine kadar uzanıyor. Doğal kaynakların kamusal denetimi talebi siyasetin merkezine yerleşiyor. Morales 2005’te seçiliyor, 2006’da göreve başlıyor. İlk büyük adımlarından biri petrol ve doğalgaz üzerinde devletin denetimini yeniden kurmak oluyor. Yabancı şirketlerin faaliyetlerini yeni sözleşmelere bağlıyor, devletin gelir payını artırıyor. Toprak reformuyla yerli ve köylü toplulukların toprak hakları genişletiliyor. 2005’te yaklaşık %38 olan aşırı yoksulluk, 2018’de %15’lere geriliyor. Geniş çaplı okuma yazma kampanyaları yürütülüyor. 2009 Anayasası’yla Bolivya çokuluslu bir devlet olarak yeniden tanımlanıyor, yerli halkların kimlikleri, dilleri ve kolektif hakları anayasal güvence kazanıyor. Aynı anayasada suya erişim temel bir insan hakkı sayılıyor, su hizmetlerinin özelleştirilmesi yasaklanıyor. Toplulukların su kaynaklarını kendi gelenekleriyle yönetme hakları korunuyor. Sağlık, eğitim, işçi hakları ve sendikal güvenceler de bu dönüşümün parçaları. Cochabamba’da sokakta verilen mücadelenin anayasa maddesine dönüşmesi başlı başına muazzam bir şey. Ardından Toprak Ana yasaları geliyor. Buradaki yaklaşım özellikle önemli: Doğayı insanın mülkü, dilediğince kullanıp yağmalayabileceği bir nesne olarak gören anlayışın karşısına, onu kendi hakları bulunan canlı bir bütün olarak kabul eden bir hukuk konuyor. Toprak Ana, hukuken kolektif bir hak öznesi sayılıyor. Yaşam, çeşitlilik, temiz su, temiz hava ve kendini yenileme hakları tanınıyor. İnsan faaliyetleriyle zarar gören ekosistemlerin onarılması da hukuki bir yükümlülük haline getiriliyor. Elbette bu dönemin ciddi çelişkileri de vardı. Morales döneminde yerli halkların karşı çıktığı projeler, protestolara polis müdahalesi ve yeniden adaylık konusunda demokratik itirazlar yaşandı. Kazanımlarını anlatırken bunları da unutmamak gerekiyor. Toplumsal mücadelelerin değeri ve bağımsızlığı, içlerinden çıkan kişiler iktidara geldiğinde de sürüyor. Benim dönüp dolaşıp geldiğim yer burası. Bir çiftçi sendikasından yetişen insanın, onu taşıyan örgütlü topluluklarla birlikte bir ülkenin kaderini bu ölçüde etkileyebilmesi. Lula’da da insanı etkileyen taraflardan biri bu. Arkalarında yıllarca birikmiş mücadeleler, grevler, dayanışmalar ve bedeller var. Burada ise insanlar hak aramak için bir araya geldiğinde “terör” lafı hemen dolaşıma sokuluyor. Muktedirlerin bu dili sahipleniliyor, işçiye, sendikaya, sokağa çıkan insana şüpheyle bakılıyor. Oysa birçoğumuz hayatımızı ücret karşılığı çalışarak sürdürüyor, aynı güvencesizliğin içinde yaşıyoruz. Sendikalar önemli. Sarı sendikaları kastetmediğim herhalde açıktır. Hak arayan insanların örgütlenmeye, örgütlerinin de dayanışmaya ihtiyacı var. Bu karşılıklı bir ilişki. Bugün başkasının grevine, yürüyüşüne, direnişine gösterdiğimiz dayanışma, kendi hayatımız üzerinde söz sahibi olabilme imkanımızı da büyütüyor. Biraz da bunu görelim. Neyse, nereden nereye geldim. Çok dağınık yazdım, bir gün toparlayıp daha ciddi ve detaylı bir yazı yazarım artık.