USTALIK BELGESİNİN ARKASINDA USTALIK VAR MI?
Bir mesleği öğrenmek, yalnızca o işi yapmayı öğrenmek değildir. Tehlikeyi tanımayı, hatayı önlemeyi, yanında çalışanı korumayı ve bir çocuğa meslek öğretmenin sorumluluğunu taşımayı da gerektirir.
Yıllarca çıraklık ve kalfalık yaparak ustalığa ulaşmış insanlar var. Bir de ustalık telafi programlarıyla daha kısa sürede aynı adlı belgeye ulaşabilenler bulunuyor. Burada sorulması gereken soru şudur: Farklı yollardan verilen bu belgelerin arkasındaki bilgi, beceri ve güvenlik yeterliliğinin aynı düzeyde olduğu nasıl doğrulanıyor?
Mesleğini yıllardır yapan bir insanın deneyimini belgelendirmek anlaşılabilir bir ihtiyaçtır. Ancak deneyimi belgelendirmekle, deneyimi olmayan bir kişiyi kısa sürede usta kabul etmek aynı işlem değildir. Önce neyin bilindiği ölçülmeli, eksikler tamamlanmalı ve gerçek beceri sınanmalıdır.
HEDEFİMİZ, ÇOCUKLARIN YAŞADIĞI OLAYLARA BİR DE BU AÇIDAN BAKILMASIDIR.
Konunun büyüklüğünü resmî rakamlar da gösteriyor. MEB’in TBMM’ye verdiği yanıta göre Mart 2024 itibarıyla ustalık telafi programında eğitimini tamamlayanların sayısı 766.681, ustalık belgesi alanların sayısı ise 230.681’dir. Bu sayılar bugünkü toplamı veya usulsüz işlem yapılan kişi sayısını ifade etmiyor. Ancak belgelendirme sürecinin ne kadar geniş bir kitleyi kapsadığını ortaya koyuyor.
Ustalık telafi yoluyla belge alan herkesin yetersiz veya usulsüz işlem yapmış olduğunu söylemiyorum. Mesleğini hakkıyla yapan ustaların ve doğru eğitim veren işletmelerin emeğini korumak için de belgelendirme süreçlerinin güvenilir olması gerektiğini söylüyorum.
Fakat farklı illerde ortaya çıkan sahte kayıt, yapılmamış eğitim ve yersiz ödeme iddiaları, verilen belgelerin hangi süreçlerden geçtiğinin araştırılmasını gerekli kılıyor.
Sahte kayıt ve kamu zararı soruşturmalarında paranın nereye gittiği araştırılıyor. Ben, bu kayıtlarla ustalık belgesi verilip verilmediğinin ve bu belgelerle çocukların eğitimini üstlenenlerin bulunup bulunmadığının da araştırılmasını gerekir.
Çocukların yaralandığı, öldüğü veya kötü muamele gördüğü bütün işyerlerinde başlanarak sorulmalı:
Gerçekten usta mıydı?
Usta öğretici işinin başında mıydı?
İşyeri eğitime uygun muydu?
Okul ve işletme sözleşmedeki görevlerini yerine getirdi mi?
Burada amaç kimseyi peşinen suçlu ilan etmek değildir. Bu konunun gözden kaçmış olabilecek sorumlulukların da adli ve idari dosyalarda incelenmesi gerekmektedir.
Çocuğun emeği için ispat aranırken, onu eğitenin yeterliliği ve korumakla yükümlü olanların görevleri de araştırılmalıdır.
Çocuklar sadece eğitim görsünler, ucuz işçi olmasınlar, kötü muameleye maruz kalmasınlar. yapamayacakları , yaşlarına uygun olmayan eğitim dışı işlerde, alanlarda bulunmasınlar.
ÇOCUKLARIN HAYALLERİ O İŞYERİNDE SON BULMASIN
Çırak ve Staj Mağduriyetinde İlk Hedef Emeklilik Değil, Çocukluk Emeğinin Hakkı
Bugün emekliliğine daha yıllar olan bir insanın, çocukken çıraklıkta ya da stajda çalıştığı günler ne olacak? O günlerin karşılığını vermek için emeklilik yaşını beklemenin ne anlamı var?
Çırak ve staj mağduriyetinde ilk hedefimiz, bu hak kaybını yaşayan herkesin çıraklık ve stajda çalıştığı sürelerin tam sigorta kapsamında hizmetten sayılması, sigorta başlangıcının buna göre belirlenmesi ve çalışma koşullarından doğan yıpranmanın karşılığının verilmesidir. Çocuk yaşta işyerinde sorumluluk alan, üretime katkı veren herkes, o emeğin karşılığını hizmet kaydında görebilmelidir.
Bu süreler ve yıpranma hesaba katıldığında emeklilik için aranan şartları karşılayanların emekli olması elbette haklarıdır. Diğer şartları henüz karşılamayanlar da çocuklukta çalıştıkları günler hizmetlerine eklenerek, kalan şartları tamamladıklarında emekli olabilmelidir. Birinin bugün, diğerinin yıllar sonra emekli olacak olması, çocuklukta verdikleri emeğin değerini değiştirmez.
Emeklilik, sosyal güvenliğin en güzel meyvesidir. Sosyal güvence ise çalışılan ilk günden başlar. Bu yüzden çözümün başarısını, çocuklukta çalışılan kaç günün hizmet kaydına geçtiği ve bu hakkın kaç kişiye eksiksiz teslim edildiğiyle ölçmeliyiz.
Önce çocukluk emeğinin hakkı teslim edilsin. Emeklilik şartlarını tamamlayan da hakkını zamanı geldiğinde alsın.
BÜTÇENİN İÇİNDE ARTIŞLAR VAR; PEKİ MAĞDURİYETLER BÜTÇENİN NERESİNDE?
Bütçe açıklandı. Rakamlar büyük, artışlar dikkat çekici, konuşmalar iddialı…
Peki, yıllardır hakkını bekleyen insan bu tablonun neresinde?
Bir kurumun bütçesinin büyümesi, o kurumla işi olan herkesin hayatının iyileştiği anlamına gelir mi? Bütçe görüşmelerinde bir sorunun dile getirilmesi, o sorunun çözüleceğini gösterir mi? Bir mağduriyetin adı bütçede geçmiyorsa artık çözüm ihtimali kalmamış mıdır?
Bütçeyi okumak, işte bu soruların peşine düşmektir.
Bütçe, devletin kaynaklarını hangi önceliklerle kullanacağını gösteren mali ve siyasi bir tercihtir. Gelirlerin nereden beklendiğini, harcamalara ne kadar yetki verildiğini gösterir. Aynı zamanda yönetimin hangi ihtiyacı öne aldığını, hangisini sonraya bıraktığını anlamamızı sağlar.
Ancak bütçe, gelecekte olacak her şeyi tek tek açıklayan bir kehanet kitabı değildir. Her artışın içinde yeni bir hak bulunmaz. Her eksilişin arkasında da mutlaka bir haktan vazgeçiş yoktur. Rakamın anlamını, hangi amaçla ayrıldığı ve nasıl kullanıldığı belirler.
Rakam büyümüş olabilir; imkân büyümemiş olabilir.
Bir bütçenin, tamamen örnek olarak, 100’den 130’a çıktığını düşünelim. Yüzde 30 artış vardır. Fakat aynı dönemde ilgili hizmetlerin maliyeti yüzde 40 yükselmişse, büyüyen rakamla eskisinden daha az hizmet alınabilir.
Üstelik hizmet bekleyen kişi sayısı da artmış olabilir.
Bu nedenle “Bütçe yüzde kaç arttı?” sorusunun yanında şunları da sormalıyız: Alım gücü ne oldu? Kaç kişiye hizmet verilecek? Kişi başına düşen kaynak arttı mı? Ayrılan para mevcut yükümlülükleri karşılamaya mı, yeni bir hakkı hayata geçirmeye mi yetecek?
Bazen artış, ilerlemeyi değil, mevcut durumu korumanın pahalılaştığını gösterir.
Bir kurumun bütçesi personel giderleri, fiyat artışları, mevcut aylıklar, borçlar veya hizmet alanların çoğalması nedeniyle büyüyebilir. Bu büyümeden doğrudan “Şu mağduriyetin çözüm parası ayrılmıştır” sonucu çıkarılamaz.
Böyle bir yorum için artışın hangi programa, hangi gider kalemine ve hangi hedefe bağlandığını görmek gerekir.
Aynı dikkat azalışlarda da gereklidir. Bir kalemdeki düşüş hizmetin daralmasına işaret edebilir; fakat işin başka bir kuruma devredilmesinden, geçici bir harcamanın sona ermesinden veya bütçedeki sınıflandırmanın değişmesinden de kaynaklanabilir.
Rakamı görmek başlangıçtır. Neden değiştiğini görmek, bütçeyi okumaktır.
Mağduriyetler açısından asıl mesele, büyük toplamların içindeki küçük insan hikâyeleridir.
Çıraklık ve staj sürelerinin emeklilik bakımından değerlendirilmesini bekleyen biri için önemli olan, kurum bütçesinin toplamından önce kendi hizmetinin hangi düzenlemeyle tanınacağıdır.
Staj çırak mağduriyetinde için şartların nasıl değişeceği; Bağ-Kur prim eşitliği bekleyen için kimlerin kapsama alınacağı; engelli emekliliğinde hak kaybı yaşayan için güvencenin nasıl kurulacağı; taşeron çalışan için kadronun hangi haklarla geleceği, emeklilikte kademe bekleyenlerin durumunun ne olacağı ,diğer mağduriyetlerin giderilmesinin nasıl gerçekleşeceğidir.
Herkese gösterilen büyük bir toplam, herkes için ayrılmış bir pay demek değildir.
Burada iki ayrı okuma hatasına düşülüyor.
Birincisi, bütçede kişinin veya grubun adı görülmeyince “Bu yıl da hiçbir şey olmaz” demek. Oysa bir düzenlemenin mali karşılığı daha geniş bir programın, transferin veya kurum ödeneğinin içinde bulunabilir. Her hak sahibi grubu bütçede kendi adıyla ayrı bir satırda görmeyebiliriz.
İkincisi ise genel bir artışı görünce “Bizim çözümümüz kesinleşti” demek. Genel ödenek artışı, belirli bir hak düzenlemesinin kabul edildiğinin kanıtı değildir.
Bütçede adının bulunmaması kesin dışlanma; büyük bir artışın bulunması da kesin çözüm anlamına gelmez.
Peki, bütçe görüşmelerinde, komisyonlarda dile getirilmek yeterli midir?
Elbette bir sorunun Meclis kürsüsüne taşınması değerlidir. Görünürlük sağlar, kamu kaydı oluşturur, karar vericileri cevap vermeye zorlar. Ancak bir konuşmanın tutanağa girmesiyle bir hakkın yürürlüğe girmesi farklı aşamalardır.
Sorunun anlatılmasından sonra kapsamın belirlenmesi, gerekiyorsa kanunun değişmesi, mali karşılığın kurulması ve uygulamanın başlaması gerekir.
Bir konuşmanın değerini, ardından hangi işlemin geldiğine bakarak ölçmeliyiz.
Kimleri kapsayan bir düzenleme hazırlanıyor? Hangi kurum sorumlu? Takvim nedir? Kaynak nasıl karşılanacak? Başvuru ve uygulama şartları ne olacak?
Bu sorular cevapsız kaldığında görünürlük vardır; çözüm henüz tamamlanmamıştır.
Kurumlar bütçeye bağlı mıdır?
Evet. Bütçe, idarenin keyfine göre dikkate alacağı bir tavsiye metni değildir. Kamu harcamalarının hukuki sınırlarını belirler. Fakat yıl başında kabul edilen her rakamın yıl boyunca değişmeden kalması da gerekmez. Mevzuatın verdiği yetkilerle ödenek aktarmaları, yedek ödenek kullanımı ve gerektiğinde ek bütçe gibi yollar bulunmaktadır. Bunların her biri hukuki usule bağlıdır.
Bu nedenle “Başlangıç bütçesinde göremedik, artık yapılamaz” sözü de “Yönetim isterse bütçeye bakmadan her şeyi yapar” sözü de gerçeği eksik anlatır.
Yönetimin hareket alanı vardır; bu alanın hukuki sınırları da vardır.
Üstelik kaynak ayrılması, tek başına yeni bir emeklilik şartı veya kadro hakkı oluşturmaz. Bunun için gerekli hukuki düzenleme de yapılmalıdır. Anayasa, bütçe kanununa bütçeyle ilgili hükümler dışında hüküm konulmasına izin vermez. Dolayısıyla hak düzenlemesiyle onun finansmanı birlikte düşünülmeli, gereken ayrı yasal adımlar tamamlanmalıdır.
Şu hâlde bütçe her şey midir?
Hayır. Ama önemsiz de değildir.
Bir hakkın uygulanabilir olması için kaynak gerekir. Buna karşılık kaynağın bulunması da o hakkın herkese adil biçimde ulaştırılacağını kendiliğinden garanti etmez. Kapsamı daraltılmış bir düzenleme, önemli bir bütçeyle uygulanırken bazı insanları dışarıda bırakabilir.
Mesele yalnızca “Ne kadar para ayrıldı?” değildir. Kimler için, hangi şartlarla, ne zamana kadar ve hangi sonuç için ayrıldı?
Bir başka soru da paranın nereden geldiğidir.
Bütçe yalnızca dağıtılan parayı göstermez; bu paranın kimlerden toplandığını da sorgulatır. Bir kesime verilen desteğin yükü, vergiler veya başka mali tercihler üzerinden yeniden aynı kesimin omzuna dönebilir. Bu yüzden vatandaş açısından gerçek sonuç, açıklanan destekle birlikte üstlenilen yükün de değerlendirilmesiyle anlaşılır.
Peki, bütçe kandırmaca mıdır?
Bütçenin kendisine peşinen böyle bir hüküm vermek doğru olmaz. Ancak bütçe rakamları yanıltıcı biçimde sunulabilir. Fiyat artışlarının gerisinde kalan bir yükseliş büyük kazanım gibi anlatılabilir. Mevcut yükümlülükleri karşılayan kaynak, yeni haklar için ayrılmış izlenimiyle sunulabilir. Dar bir grubun yararlandığı düzenleme, herkesi kapsıyormuş gibi gösterilebilir.
Yanıltıcı olan bazen rakamın kendisi değil, rakamdan çıkarılması istenen sonuçtur.
Bu nedenle bütçenin ilk sayfasıyla yetinmemeliyiz. Yıl içinde ne kadar harcandığına, yıl sonunda neyin gerçekleştiğine ve denetim sonuçlarına da bakmalıyız.
Ödeneğin tamamının harcanması bile tek başına başarı ölçüsü değildir. Para harcanmış, fakat hizmet ihtiyacı karşılanmamış olabilir. Daha az harcamayla daha iyi sonuç alınmış da olabilir. Ölçü, harcamanın insanın hayatında oluşturduğu karşılıktır.
Mağduriyetlerin bir de bekleme maliyeti vardır.
Çözüm ertelendiğinde kamunun o yıl yapmadığı harcama tabloda görülebilir. Fakat kişinin kaybettiği gelir, bozulan sağlığı, uzayan borcu, ailesinin üstlendiği yük ve azalan güveni aynı tabloda açıkça görünmeyebilir.
Devletin yapmadığı harcama, toplumun katlanmadığı maliyet anlamına gelmez. Bazen yük yalnızca başka bir omuza taşınır.
Bu yüzden “Kaynak yok” açıklamasının ardından da soru sormak gerekir: Hangi maliyet hesabı yapıldı? Kaç kişi esas alındı? Hangi çözüm seçenekleri karşılaştırıldı? Ertelemenin ekonomik ve toplumsal yükü hesaba katıldı mı?
Hak arayan insanların bütçe karşısındaki gücü, her artışa umut bağlamakla veya her eksilişte umutsuzluğa kapılmakla sınırlı kalmamalıdır. Güçlü takip; kapsamı, hukuki dayanağı, kaynağı, takvimi ve uygulamayı birlikte sorgulamaktır.
Çünkü bütçeyi hazırlayan açısından bir kalem olan şey, vatandaş açısından hayatının geri kalanı olabilir.
Bütçenin büyüklüğü devletin ne kadar harcayabildiğini gösterir. Bütçenin adaleti ise bu harcamanın kimin hayatını, nasıl değiştirdiğinde ortaya çıkar.
Aslında bütçenin ne söylediğini en iyi, onu hazırlayanlar, kaleme alanlar ve rakamları oluşturanlar bilir. Hangi artışın mevcut giderleri karşılayacağını, hangi kaynağın yeni bir hakka dönüşebileceğini ve kimlerin kapsam dışında kaldığını onlar daha baştan görebilir.
Bu nedenle sorumlulukları yalnızca rakamları açıklamak değil, o rakamların insanların hayatında neyi değiştireceğini ve neyi değiştirmeyeceğini de açıkça anlatmaktır. Vatandaş bütçenin anlamını tahmin etmek zorunda bırakılmamalıdır.
ÇIRAK VE STAJYER İÇİN HAZIRLANMIŞ OLAN 37 MADDENİN ORTAK SÖZÜ: GERİDE KİMSE KALMASIN
Görseldeki sıfır, içi boş bir rakam değil. Çözümün dışında tek bir çırak ve staj mağdurunun bile kalmaması için ortaya koyduğumuz hedefin işaretidir.
O sıfırın içinde 37 maddelik kanun teklifi tasarısına sımsıkı sarılan insanlar var. Her birinin farklı bir hayatı, çalışma geçmişi ve yıllardır beklediği hakkı var. Onları bir araya getiren düşünce ise aynı: “Benim hakkım teslim edilirken arkadaşım dışarıda kalmasın.”
37 maddelik tasarıyı bu anlayışla hazırladık. Farklı durumları, gözden kaçabilecek ayrıntıları ve yeni eşitsizliklere yol açabilecek boşlukları düşünerek, geride kimse kalmasın istedik.
Bugün iki, üç ya da beş maddelik teklifler savunuluyor. Elbette bir teklifin değeri yalnızca madde sayısıyla ölçülmez. Asıl ölçü, kimlerin hakkını teslim ettiği ve kimleri kapsamın dışında bıraktığıdır. Az maddeyle herkesin sorunu çözülebiliyorsa mesele yoktur. Ancak bazı insanların hakkı teslim edilirken diğerlerinin bekleyişi devam edecekse, o eksiklik açıkça konuşulmalıdır.
Herkes yalnızca kendisine yarayan kısmı savunursa ortak mücadele parçalanır. Bir kişinin sigorta başlangıcı, diğerinin çalışma süresi, bir başkasının bugünkü sigortalılık statüsü farklı olabilir. Bu farklılıklar, çözüm hazırlanırken hesaba katılmalıdır. Hiç kimsenin yılları bir cümlenin eksikliği yüzünden yeniden yok sayılmamalıdır.
“Muhalefetin de sıkça dile getirdiği ‘borçlanma hakkı verilsin’ yaklaşımı yeniden değerlendirilmelidir; çünkü çırak ve stajyerlerin borcu değil, emek alacağı vardır ve hakkın para ödeme şartına bağlanması, ödeme gücü olmayanları çözümün dışında bırakarak yeni mağduriyetler doğuracaktır.” Üstelik yasal olarak 18 yaşın altına borçlanma yapma olanağı mümkün olmayacağından gereksiz yapılan açıklamaların faydadan ziyade zarar getireceği ortadadır. Bu söylemlerde bulunan özel ve tüzel kişilere İtibar edilmemesi gerekmektedir.
Bu nedenle bir teklifi savunan herkes şu soruya cevap vermelidir:
“Bu düzenleme çıktığında kimler dışarıda kalacak?”
O sorunun cevabında insanlar varsa, çalışma henüz tamamlanmamıştır. Çünkü kapsam dışında kalan kişi bir dosya numarası değildir. Geçimini sağlamaya çalışan, ailesine karşı sorumluluk taşıyan, ömründen yıllar vererek hakkını bekleyen bir insandır.
Üstelik bir düzenleme yapıldıktan sonra dışarıda kalanlara yeniden “Sizin için de başka bir çalışma yapılacak” demek kolaydır. O ikinci çalışmanın ne zaman yapılacağını bilmeden beklemek ise onların hayatıdır.
İşte bu işin vebali buradadır. Eksikliği görerek susmanın, yalnızca kendi grubunun kazanımını yeterli bulmanın ve geride kalanları unutmanın bir sorumluluğu vardır.
37 maddelik tasarıya sarılmamızın nedeni, bu sorumluluğu ciddiye almamızdır. Her öneri değerlendirilsin, her madde geliştirilsin; çözümün dışında kalabilecek her insan için gerekli güvence kurulsun.
Hedefimiz: sıfır çırak ve staj mağduru.
Yani hakkı teslim edilmeyen, mağduriyeti çözülmeyen, yeniden bekleme sırasına gönderilen hiç kimse kalmasın.
Çünkü çözümün başarısı, geride kimsenin kalmadığı gün anlaşılacaktır.
ÇIRAK VE STAJYERLERE UYGULANAN KISA KOL KİME YARIYOR?
SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu), sosyal medya hesabından soruyor: “Kısa vadeli sigorta kolları nedir?”
Çırak ve stajyerlerin de bir sorusu var:
Çocuk yaşta çalışmayı kayda alan sigorta, emekliliğimizde neden o yılları görmüyor?
Sigorta kartı verilmiş, tescil yapılmış, işyerine gidilmiş, üretime katılınmış… Yıllar sonra o başlangıcın emekliliğe esas olmadığı öğrenilmiş.
İnsanlar artık yalnızca sigortanın tanımını dinlemek istemiyor. Çalıştıkları yılların karşılığını soruyor. Bu soruya cevap verebilmek için uygulamanın tarihine, dünyadaki benzerlerine, maliyetini kimin üstlendiğine ve yararının kimde toplandığına birlikte bakmalıyız.
1963’TEN BUGÜNE UZANAN TERCİH
Sosyal Sigortalar Kanunu tasarısı, İsmet İnönü’nün başbakan, Bülent Ecevit’in çalışma bakanı olduğu dönemde, 1963 yılında Meclise sunuldu. 506 sayılı Kanun 1964’te kanunlaştı. Tasarı gerekçesinde, özel kanunda tanımlanacak çırakların uzun vadeli sigorta kollarından ayrı tutulması uygun görülüyordu.
Ancak tarihleri doğru kullanalım: 1963–2026 arasındaki 63 yıl, tasarının geçmişini anlatır; bütün çırak ve stajyerlerin aynı uygulamaya 63 yıl boyunca kesintisiz tabi olduğunu göstermez. SGK’nin tarihsel açıklamasına göre özel çıraklık düzenlemesinin ilgili uygulaması, 1979’dan itibaren belirlenen il ve mesleklerde başladı.
Çıraklığı iş sözleşmesinden ayrı değerlendiren anlayışın izleri, 1965 tarihli resmî cevapta aktarılan 1957 ve 1961 genelgelerinde de bulunuyor. Dolayısıyla sorumluluğu tek bir kişiye veya tek bir hükümete yüklemek, meselenin geçmişini eksik anlatır.
SANAT ÖĞRETEN ATÖLYEYİ DESTEKLEMEKTEN DÜŞÜK MALİYETLİ EMEĞE
1963 görüşmelerinde küçük atölyeler meslek öğreten yerler olarak değerlendirilmiş; sigorta maliyetinin küçük işletmelere yüklenmesinin çırak alımını azaltabileceği savunulmuştu. AP (Adalet Partisi) Grubu adına konuşan İhsan Önal, hastalık ve kaza bakımını devletin üstlenmesini istemişti. Bu konuşma bütün hükümet gerekçesini temsil etmese de işverenin maliyetini sınırlama kaygısının başlangıçtaki tartışmada bulunduğunu gösteriyor.
1986’da Özal hükümeti dönemindeki 3308 düzenlemesi de mesleki eğitimin maliyetini, kamu kaynaklarının yetersizliğini, nitelikli eleman ihtiyacını ve işletmelerin eğitime katılmasını ele aldı. Belirli sigorta primlerinin Bakanlık bütçesinden karşılanması öngörüldü. Sistem yeniden düzenlendi; emeklilik güvencesindeki eksiklik tamamlanmadı.
Başlangıçta sanat ve zanaat öğreten işyerlerini destekleme gerekçesi bulunabilir. Ancak eğitim amacı geri plana düşüyor, öğrenci normal çalışanın yerini dolduruyor ve üretimin gerektirdiği işleri yapıyorsa artık başka bir sonuç ortaya çıkar:
Eğitimi desteklemek için kurulan düzen, işverene düşük maliyetli işgücü sağlayan bir yapıya dönüşür.
Bütün işyerlerini aynı kefeye koyamayız. Fakat gerçek eğitim veren işletmeyle öğrenciyi ucuz işgücü olarak kullanan işletmeyi ayıramayan bir sistemin yozlaşmasına da seyirci kalamayız.
193 BM ÜYESİ VE DÜNYADAKİ ÖRNEKLER
BM’ye (Birleşmiş Milletler) üye 193 devlet bulunuyor. Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Kuzey ve Güney Amerika’ya, Okyanusya’ya kadar sorulması gereken şudur:
Üretime katılan çırak ve stajyerin emeklilik güvencesini eksik bırakmak, hangi sonuçlarıyla başarılı bir model sayılıyor?
Araştırmamız, dünyada hiçbir benzer düzenleme bulunmadığı iddiasını desteklemiyor. Ancak benzerinin bulunması da uygulamanın yeterli olduğunu kanıtlamıyor.
Meksika’daki genel öğrenci sağlık sigortası, işyerinde çalışma şartı aramadan belirli kamu eğitim kurumlarındaki öğrencilere sağlık hizmeti sağlıyor. Aynı ülkedeki Jóvenes Construyendo el Futuro programı ise okumayan ve çalışmayan 18–29 yaşındaki yetişkin gençlere, en fazla 12 ay işyerinde eğitim, ekonomik destek ve sınırlı sağlık koruması sunuyor. Bu program, Türkiye’de çocukların üretime katıldığı mesleki eğitim düzeninin doğrudan karşılığı değil.
Kanada ve ABD’de (Amerika Birleşik Devletleri) belirli stajlar için kaza koruması bulunuyor. Ancak bunlar tek bir model oluşturmuyor; emeklilik kuralları ayrıca değerlendiriliyor. Kanada’da ücretsiz stajlara karşı PSAC’ın (Public Service Alliance of Canada — Kanada Kamu Hizmetleri İttifakı) itirazları, ABD’de ise ücretsiz stajların fırsat eşitsizliği yarattığına ilişkin araştırmalar var.
Almanya’daki önemli fark ise mesleki eğitim sözleşmeli çırakların emeklilik sigortası dahil sosyal sigorta kollarına tabi olmasıdır. Okul stajlarının durumu ayrıca değerlendirilir. Eğitim modeli örnek gösterilecekse, çırağın sosyal güvenlik hakları da karşılaştırmaya dahil edilmelidir.
BM ÜYESİ OLMAYAN YERLERDE DE BENZER HÜKÜMLER VAR
Yanı başımızdaki KKTC’de (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti), ilgili yasa kapsamındaki 18 yaş altı çıraklar için iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortasıyla sınırlı düzenleme bulunuyor. Sigortalı prim payını da işveren ödüyor. Bu, Türkiye’yle benzerlik taşısa da yaş sınırı ve finansman yönünden ayrıntıları farklıdır. Türkiye’den alındığını veya dayatıldığını kesin söylemek için ayrıca hazırlık belgeleri gerekir.
Filistin’in 2016 sosyal güvenlik kanununda da stajyerlerin iş kazası kapsamına alınmasına ilişkin hüküm bulunuyor. Ancak kanunun uygulanması 2019’da durdurmuştur.
Tayvan’da belirli çırak ve öğrenci grupları için iş kazası koruması bulunurken çalışan statüsündeki öğrenciler için emeklilik katkısı da öngörülüyor. Kutsal Makam/Vatikan’ın ilgili staj düzenlemesinde sınırlı kaza koruması var; fakat stajın personel açığını kapatmak için kullanılması yasaklanıyor. Cook Adaları ve Niue bakımından ise Türkiye’dekiyle eşdeğer bir çıraklık uygulaması bulunmuyor.
Ölçümüz, uygulamanın kaç ülkede bulunduğu değil; insanın emeğini, hayatını ve geleceğini ne ölçüde koruduğu olmalıdır.
KISA KOL KİME YARIYOR?
Kısa vadeli sigorta, kapsadığı riskler bakımından kişiye yarar sağlar. Bunu inkâr edemeyiz. Fakat işletmelerin maliyetini azaltan desteklerle birlikte değerlendirildiğinde, işveren, işyerleri, işletmeler yani kısaca patron açısından da ucuz işçilik yarattığı ve bunun açık bir avantaj olduğu aşikardır.
MEB (Millî Eğitim Bakanlığı), ücretlere yönelik devlet katkısının amaçlarından birini işletmelerin mali yükümlülüklerini azaltmak olarak açıklıyor. Destek kapsamındaki MESEM (Mesleki Eğitim Merkezi) öğrencilerine ödenmesi gereken en az ücretin tamamının işletmeye geri ödenmesini öngören düzenleme bunun somut örneğidir. Diğer öğrenci gruplarında katkı oranları farklıdır.
Ücret, devlet katkısı ve sigorta primi ayrı konulardır. 2023’te yeni kayıtlar için belirlenen 28 eğitim alanı ile yaş ve program sınırlamaları, bazı alanlarda ücret maliyetinin işletmede kalması bakımından önemlidir; bu durum sözde öğrencinin, yani çırağın ve stajyerin kendiliğinden uzun vadeli sigortaya geçtiği anlamına gelmez.
Kasım 2026 tarihli resmî okul duyuruları da devlet katkısının süresinin dolduğunu ve yeniden ödeme için düzenleme beklendiğini bildiriyor. İşletmenin öğrenciye ücret ödeme yükümlülüğü ise devam ediyor. Bu nedenle bütün işverenler için “Cebinden hiçbir şey çıkmıyor” diyemeyiz.
Ancak temel soru değişmiyor:
İşletmenin maliyetini azaltacak kaynak bulunurken, üretime katılan çırak ve stajyerin emeklilik güvencesi neden tamamlanmıyor?
Kamu desteği gerçek eğitime, güvenli ortama ve hakların korunmasına bağlanmalıdır. Normal işçinin yerine öğrenci yerleştiren, üretim hedefini eğitim hedefinin önüne koyan uygulamalara kesinlikle son verilmelidir.
ÇOCUĞUN YERİ ÜRETİM BASKISININ ALTI DEĞİLDİR
Çocukların üretim hedefini karşılayan işgücü olarak üretim alanlarına sokulması önlenmelidir. Meslek öğretimi; okulda, güvenli eğitim atölyelerinde ve çocuğun yaşına, gelişimine uygun koşullarda düzenlenmelidir.
Çocuk, üretimin sürekliliğini sağlamak veya işçi açığını kapatmak için kullanılamaz. “Öğrenci” denilmesi, yetişkin işçinin işini yaptırmayı haklı çıkarmaz.
Gerçek eğitimle fiilî işçilik arasındaki ayrım yeni de değildir. 1965 tarihli resmî genelgede bile kişinin meslek öğrenmek dışında işçi gibi çalıştırılıp çalıştırılmadığının araştırılması isteniyordu.
DENETİM, KAZADAN SONRA BAŞLAYAN BİR İŞLEM OLAMAZ
KKTC’de kayıt dışı çalıştırılan 15 yaşındaki Mahmut Gül’ün iş kazasında ölümü resmî açıklamayla doğrulanıyor. Meksika’da program katılımcısı Pedro Lezama’nın ağır kazadan sonra yedi aydan fazla hastanede kalması da resmî kayıtta bulunuyor. Bu örnekler, farklı ülkelerde sigorta ve eğitim düzenlemelerinin varlığının tek başına güvenlik sağlamadığını gösteriyor.
Türkiye’de de son beş yıldır yüksek artış gösteren çırak ve stajyer ölümleri ciddi rakamlara ulaşmıştır. Hatta MESEM dışı çocuk çalışan ölümlerinde de kısa kol alışkanlığı göz ardı edilmemelidir.
Bu kayıplar, mevcut denetimin yeterliliğinin sorgulanmasını zorunlu kılıyor. Denetim; öğrencinin kaydını kontrol etmekle sınırlı kalmamalı, fiilen yaptığı işi, çalışma süresini, kullandığı makineyi, eğiticinin gözetimini ve işyerinin uygunluğunu incelemelidir.
Geçmiş kazalar, şikâyetler ve denetim dosyaları da yeniden değerlendirilmelidir. İşverenin, okulun, eğiticinin veya denetim makamının kusur ya da ihmali varsa somut delillerle belirlenmeli; hukuken mümkün olan idari, hukuki ve cezai işlemler uygulanmalıdır. Sorumluluk araştırması, olayın ardından yapılan açıklamayla kapanmamalıdır.
GEÇMİŞİN EMEĞİ DE GÜVENCEYE ALINMALI
Bugünün çocuklarını korumak, geçmişte bu sistemde çalışmış insanların haklarını unutturamaz.
Çıraklık ve staj sürelerinin uzun vadeli sigorta kapsamında geriye dönük değerlendirilmesini; başlangıç tarihi, prim günü ve aylık hesabındaki hak kayıplarının giderilmesini sağlayacak açık bir yasal düzenleme acilen yapılmalıdır.
Çırak ve stajyerin geçmiş emeğinin tanınmasını savunuyoruz. Bunun yalnızca kişiye yeni bir borç çıkarılarak çözüleceği anlayışına mahkûm edilmesini kabul etmiyoruz. Finansman ve sorumluluk kamu, kurumlar ve ilgili taraflar bakımından birlikte ele alınmalıdır.
Kayıtlar korunmalı, eksik kayıtların araştırılması için erişilebilir yollar oluşturulmalı; iş kazası geçirenlerin ve hayatını kaybedenlerin hak sahiplerinin durumu da düzenlemenin dışında bırakılmamalıdır.
KISA KOL, UZUN KOLLA ANLAM KAZANIR
Kısa vadeli sigortanın koruması gereklidir. Fakat adı üstünde: Kısa.
İnsanın hayatı ise işyerinde geçirdiği günle bitmiyor. Hastalık, çalışma gücü kaybı, yaşlılık ve geride kalanların güvencesi de var.
Bize, çalışılan emeği geleceğe taşıyan uzun vadeli güvence gerekiyor. Kısa kolun koruması, uzun vadeli sigortayla tamamlandığında bütünlük kazanır.
2027’nin çözüm yılı olmasını bekliyoruz. Bu beklentiyi gerçeğe dönüştürecek olan; çocukları üretim baskısından koruyan, geçmiş hak kayıplarını gideren, finansmanı belirlenmiş ve sorumlulukları açık bir düzenlemedir.
İşverenin maliyeti hesaplandı. Eğitimin finansmanı düzenlendi. Artık çırak ve stajyerin kaybettiği yıllar da hesaba katılmalıdır.
Ucuz işçilik üreten yozlaşmaya son verilmeli; kısa kolla sınırlanan emek, uzun vadeli güvenceye kavuşturulmalıdır.
BİR ÇOCUK NE KADAR GÖRÜNÜRSE O KADAR MI YAŞAR?
Bir çocuğun tedaviye ulaşabilmesi için kaç paylaşım, kaç ünlü desteği, kaç canlı yayın gerekir?
Annesinin sesinin kısılması mı, babasının kameranın karşısında ağlaması mı gerekir? Acısını anlatamayan, kampanyasını duyuramayan ailenin çocuğu ne olacak?
SMA, Duchenne Musküler Distrofi (DMD), lösemi, kistik fibrozis ve diğer nadir hastalıklarla yaşayan çocuklar… Otizm, serebral palsi veya epilepsi nedeniyle sürekli desteğe ihtiyaç duyan çocuklar… Her birinin ihtiyacı farklı; hiçbirinin sağlığı, ailesinin sesini ne kadar duyurabildiğine bağlı olmamalı.
Kiminin ilaca ve tedaviye, kiminin kesintisiz bakıma, rehabilitasyona, özel eğitime veya tıbbi cihaza ihtiyacı var. Bu ihtiyaçlar beklerken çocukluk da beklemiyor.
Bağış yapan insanların dayanışması değerlidir. Ancak o dayanışmaya duyulan mecburiyet, hepimizin önüne başka bir soru koyuyor: Aileler neden çocuklarının başucunda olmak yerine yardım çağrılarını duyurmak için zamanla yarışıyor?
Ailenin çevresi, iletişim becerisi veya bir paylaşımın gördüğü ilgi, çocuğun geleceğini belirlememeli. Gereken; bilimsel değerlendirmeye dayanan, zamanında işleyen, tedaviden bakıma ve eğitime kadar aileyi yalnız bırakmayan bir kamu güvencesidir.
Çocukları sevdiğimizi söylediğimiz kürsülerden, ailelerin yardım istediği ekranlara bakalım. Aradaki mesafe, sözle sorumluluk arasındaki mesafedir.
Bir çocuğun sesi az duyulabilir. Bu, ihtiyacını azaltmaz; bizim sorumluluğumuzu artırır.
ÇIRAK VE STAJ MAĞDURİYETİNDE KÖKTEN ÇÖZÜM MECLİS’TE!
Ahmet'in, Mehmet'in değil, Yargıtay'ın ne dediğine bakalım!
Çırak ve staj mağduriyeti yıllardır konuşuluyor. Herkes bir şey söylüyor. Kimi çözümün mümkün olmadığını savunuyor, kimi mahkemeleri işaret ediyor, kimi de kazanılmış davaları görmezden geliyor.
Oysa önemli olan Ahmet'in, Mehmet'in veya benim ne söylediğim değil; Yargıtay'ın ne dediği, hangi delilleri aradığı, neden onadığı, neden bozduğu ve hangi gerekçelerle ret kararlarını hukuka uygun bulduğudur.
Yargıtay kararlarında karşımıza çıkan önemli hukuki meselelerden biri, kişinin yalnızca çırak veya stajyer olarak kaydedilmiş olması değil, gerçekte hangi şartlarda çalıştığıdır.
Eğitim mi ön plandaydı, üretim mi? Fiilî çalışma var mıydı? İşe giriş bildirgesi, işyeri kayıtları, ücret belgeleri ve tanıklar neyi ortaya koyuyordu?
İşte bu soruların cevapları, somut olayın özelliklerine ve dönemin mevzuatına göre hak kazanımında belirleyici olabiliyor.
HERKES MAHKEMEYE GİTSİN DEMİYORUZ!
Bugüne kadar tespit ettiğimiz onanmış kararların önemini yalnızca sayısında görmüyoruz.
Yürüttüğümüz araştırmalarda yerel mahkeme, istinaf ve Yargıtay aşamalarını inceliyor; mümkün olduğunda kararların SGK tarafından nasıl uygulandığını da araştırıyoruz.
Üstelik yalnızca kazanılan davalara değil, kaybedilen davalara da bakıyoruz. Çünkü neden kazanıldığını bilmek kadar neden kaybedildiğini anlamak da önemlidir.
Hedefimiz herkesi dava açmaya yönlendirmek değildir. Ancak geçmişte çırak veya stajyer olarak gösterildiği hâlde fiilen sigortalı işçi niteliğinde çalıştırıldığını ispatlayabilen kişiler için, belirli şartlarda yargı yoluyla hak kazanımı mümkün olabilmektedir.
Bu hukuki imkânı yok sayamayız. Fakat her sigorta kartının veya her çıraklık kaydının aynı sonucu doğuracağını da söyleyemeyiz.
BİREYSEL DAVALAR DEĞİL, TOPLUMSAL ÇÖZÜM!
Yargıtay kararları bize önemli bir hukuk yolunu gösteriyor. Ancak yüz binlerce insanın hak arayışını tek tek mahkeme kapılarına bırakmak doğru değildir.
Bir kişinin mahkemede hakkını ispatlayarak kazanabilmesi önemlidir. Asıl önemli olan ise aynı mağduriyetin bir daha yaşanmamasını sağlayacak kapsamlı kanuni düzenlemedir.
Yıllardır bekleyen, sigorta kartını saklayan, gençliğinde çalıştığı günlerin karşılığını alamayan insanların artık yeni belirsizliklere değil, hukuki güvenceye ihtiyacı vardır.
Yargıtay kararlarını araştırmaya, ortak hukuk ilkelerini ortaya çıkarmaya devam edeceğiz. Ancak çırak ve staj mağduriyetinin kökten çözümünün adresi Türkiye Büyük Millet Meclisidir.
Bu mesele bireysel davalara bırakılmadan, geçmişteki hak kayıplarını da kapsayan adil bir kanunla en kısa sürede çözüme kavuşturulmalıdır.
ÖZEL GÜVENLİĞİ SAĞLAYANLARIN BİRİKEN HAK KAYIPLARI
Hastanelerde, okullarda, fabrikalarda, bankalarda, sitelerde, alışveriş merkezlerinde ve kamu kurumlarında… Hayatın hemen her alanında güvenlik hizmeti veren çalışanlar var. Üniformanın arkasında uzun mesailer, gece nöbetleri, ağır sorumluluklar ve birbiri üzerine eklenen hak kayıpları bulunuyor.
Emniyet Genel Müdürlüğünün 1 Eylül 2026 tarihli verilerine göre, polis sorumluluk bölgesinde 169.998’i kamuda, 159.779’u özel sektörde olmak üzere toplam 329.777 özel güvenlik görevlisi fiilen çalışıyor. Bu sayı, jandarma sorumluluk bölgesini içeren Türkiye toplamı değil. Aynı verilerde geçerli özel güvenlik kimliği bulunan 1.137.945 kişi yer alıyor; ancak kimlik sahibi olmak, fiilen çalışmak anlamına gelmiyor.
Bu rakamların arkasında insanların canını, işyerlerini ve ortak yaşam alanlarını koruyan büyük bir emek var.
Saatlerce ayakta durmak, gözünü güvenlik ekranlarından ayırmadan çalışmak, giriş çıkışları denetlemek, kalabalıkları izlemek ve tehlikeyi zamanında fark etmek… Olay anında soğukkanlı davranmak, gerilimi yönetmek ve gerektiğinde kendi güvenliğini riske atarak müdahale etmek gerekiyor. Bir anlık dikkatsizliğin ağır sonuçlar doğurabileceği bu meslekte sorumluluk çok yüksek.
Uzun ve yıpratıcı mesailer, değişen vardiyalar, bölünen uyku ve sürekli tetikte olma hali yıllar içinde birikiyor. Çalışanın bedeninden, zihninden ve aile yaşamından götürüyor. Fiilen yaşanan bu yıpranmanın sosyal güvenlikte de karşılığı olmalı; mesleğin ağırlığı yıpranma hakkı bakımından görülmelidir.
Üstelik sorunlar bununla sınırlı kalmıyor. Güvenlik çalışanlarının bir bölümü taşeron çalışma düzeninin sıkıntılarını yaşarken, bir bölümü de geçmişteki çıraklık veya staj başlangıcının emeklilikte dikkate alınmamasıyla karşı karşıya. Bazıları bu sorunların hepsini aynı anda yaşıyor.
Çocukluk emeği emeklilik hesabında görülmüyor, bugünkü ağır çalışma şartları yeterince karşılık bulmuyor, geleceğe ilişkin belirsizlik sürüyor. Aynı insanın çalışma hayatında birden fazla hak kaybı üst üste birikiyor. Çoklu mağduriyet tam da budur.
Bir de ücret adaletsizliği var. Benzer görevi yapan, aynı riski taşıyan ve aynı sorumluluğu üstlenen çalışanların ücretleriyle sosyal hakları arasındaki farklılıklar çalışma huzurunu zedeliyor. Mesleki deneyimin, kıdemin, gece çalışmasının ve görevin ağırlığının ücrette karşılığını bulması gerekiyor.
Güvenlik hizmetinin niteliği, o hizmeti veren insanın çalışma şartlarıyla doğrudan bağlantılıdır. Yeterli personel, insanca çalışma süreleri, dinlenme hakkı, adil ücret, iş güvencesi ve yıpranmayı gözeten sosyal güvenlik hakları birlikte ele alınmalıdır.
Başkalarının güvenliğini emanet ettiğimiz insanların emeğini, sağlığını ve geleceğini de güvenceye almak zorundayız. Güvenlik deyip geçmeyelim; üniformanın arkasındaki insanı ve biriken hak kayıplarını görelim.
ENGELLİ BİREYLER YALNIZ BIRAKILMAMALIDIR
Geçinmek için çalışmak zorunda kalmaları, engellerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Engelli bireyler onurlu insanlardır. Kendi hayatları hakkında söz sahibi olmak, emeklerinin karşılığını almak, geleceklerini güven içinde kurmak isterler. Haklarının peşinden gitmeleri de bu onurlu yaşam mücadelesinin bir parçasıdır.
Bugün engelli emekliliğinde hak kaybına uğrayan insanlar, hastalıklarıyla ve günlük hayatın güçlükleriyle uğraşırken bir de geleceklerinin belirsizliğiyle mücadele ediyor. Tedavi, ilaç, kira, fatura, mutfak gideri… Hayatın hiçbir ihtiyacı, hukuki sürecin tamamlanmasını beklemiyor.
Anayasa Mahkemesinden beklenen karar bu nedenle büyük önem taşıyor. Ancak Mahkemenin görevi ile Meclisin sorumluluğunu doğru ayırmak gerekiyor.
Anayasa Mahkemesi, önüne gelen düzenlemeleri Anayasa’ya uygunluk yönünden denetler; aykırılık saptarsa iptal kararı verebilir. Koşullarını değerlendirdiğinde yürürlüğün durdurulmasına da karar verebilir. Ancak bu sonuçların hiçbiri peşinen kesinleşmiş sayılamaz. Mahkeme, Meclisin yerine geçerek yeni bir emeklilik sistemi kuramaz. İptal kararından da geçmişteki bütün hakların kendiliğinden ve eksiksiz geri geleceği sonucu çıkarılamaz; kararın kapsamı ve yürürlük tarihi belirleyicidir. Anayasa’nın 153. maddesi bu yetki sınırını ve iptal kararlarının geriye yürümemesi ilkesini düzenler.
Bu nedenle gözler yalnızca Anayasa Mahkemesinde olmamalıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin de yerine getirmesi gereken bir sorumluluk vardır.
Kaybedilen güvencelerin yeniden kurulması, geçmiş kayıpların giderilmesi ve hakların daha da iyileştirilmesi için gerekli kanuni düzenlemeler hazırlanmalıdır. İnsanların hayatını mahkeme takvimine bağlamadan, yeni kayıpları önleyecek bir çözüm üretilmelidir.
Bir de bu insanların çalışmasına bakarak hüküm verenler var:
“Engelliydi ama yeniden işe girmiş. Demek ki çalışabiliyormuş!”
Bu söz, işe girebilmek ile o işi sağlık içinde sürdürebilmek arasındaki farkı görmezden geliyor.
Bir insanın işyerine ulaşabilmesi, o yolculuğu ağrısız yaptığı anlamına gelmez. Mesaisini tamamlaması, eve döndüğünde tükenmediğini göstermez. İşe devam etmesi, tedavisinden, dinlenmesinden veya sağlığından ödün vermediğinin kanıtı değildir.
Çalışmak zorunda olmak, zorlanmadan çalışabilmek değildir.
Kimi insan ilaçlarıyla ayakta kalıyor. Kimi tedavi randevusu ile mesaisi arasında sıkışıyor. Kimi yaptığı işin bedeninden her gün biraz daha götürdüğünü bilerek çalışıyor. Çünkü evine ekmek götürmesi gerekiyor.
Böyle bir çabayı, kişinin sosyal güvenlik hakkını tartışmaya açmak için kullanmak kabul edilemez. Engellilik, çalışma kapasitesi ve emeklilik koşulları; işin niteliğini, kişinin sağlık durumunu ve çalışma koşullarını dikkate alan adil değerlendirmeler gerektirir. “İşe girmiş, öyleyse sorunu yok” düşüncesiyle insan hayatı hakkında karar verilemez.
Üstelik desteğe ihtiyaç duymak da insanın onurundan hiçbir şey eksiltmez. Sosyal devletin görevi, insanları güçlerini aşan koşullarda ayakta kalmaya zorlamak yerine, onurlu yaşayabilecekleri güvenceyi sağlamaktır.
Karar vericilere soruyorum: Sağlığıyla mücadele ederken geçimini de sağlamaya çalışan bu insanlardan daha ne bekliyorsunuz? Haklarını savunabilmeleri için önce bütünüyle tükenmeleri mi gerekiyor?
Engelli bireylerin çalışma isteği desteklenmeli; çalışırken sağlıkları korunmalı; emeklilik güvenceleri öngörülebilir ve adil olmalıdır. Aylığı kesilenlerin, başvurusu sonuçsuz kalanların ve değişen koşullar nedeniyle hayat planı bozulanların sesi duyulmalıdır.
Engelli bireyler yalnız bırakılmamalıdır. Anayasa Mahkemesinden beklenen kararın yanında, Meclisten de hak kayıplarını giderecek ve yaşam güvencesini güçlendirecek adımlar beklenmektedir.
İnsan onurunu koruyan bir sosyal güvenlik düzeni, bu insanların her gün yeniden aşmak zorunda kaldığı bir engele dönüşmemelidir.
TAŞERON ÇALIŞANLARI İÇİN LİKİDİTE: ÜCRETİN GEÇİME DÖNÜŞMESİ
Taşeron çalışanı açısından likidite; ücretin ne zaman ödendiği, ne kadarının kullanılabildiği ve gelir akışının ne ölçüde sürdüğü demektir. Emeğin karşılığı hesaba geçecek, zorunlu giderleri karşılayacak ve gelecek güvencesine eksiksiz yansıyacak. Görseldeki altı gösterge, bu zincirin her halkasını ayrı ayrı izlemeyi öneriyor.
1. İstihdam ve hizmet hacmi: Kaç kişi çalışıyor, toplam kaç saat emek veriliyor, ne kadar hizmet üretiliyor? Temizlikten güvenliğe, sağlık destekten yemek ve bakıma kadar hizmetin büyüklüğü, çalışan sayısıyla birlikte fiilî çalışma saatleri ve hizmet yükü üzerinden görülmelidir.
2. Ücretin zamanında ödenmesi: Emek verildiği anda çalışanın eline para geçmiyor. Ücret, hesaba geçtiğinde kullanılabilir gelire dönüşüyor. Bu nedenle vadesi gelen net ücretin ne kadarının zamanında ödendiği; gecikme günleri, eksik ödemeler ve biriken ücret alacakları birlikte izlenmelidir.
3. Geçim likiditesi: Hesaba yatan ücretin kira, gıda, ulaşım ve faturalar ödendikten sonra ne kadarı kalıyor? Görselin hesabı açıktır: Ele geçen net ücret eksi zorunlu hane giderleri. Borç taksitleri ve nakit açığı da bu tabloya eklenir. Ücretin ödenmesi, geçimin sağlandığı anlamına gelmez.
4. İş ve gelir sürekliliği: İzlenen dönemin kaç ayında ücret alınabildi? İhale veya şirket değişiminde gelir kesildi mi? İşsiz ve ücretsiz geçen günler oldu mu? Hizmet devam ederken çalışanın gelir akışında oluşan her boşluk, hane bütçesine yansır. Çalışanın işten ayrılma nedeni de ayrıca izlenmelidir.
5. Eşit işte ücret ve hak farkı: Benzer iş, kıdem ve sorumluluk için emsal çalışanın toplam kazanımı ile taşeron çalışanın toplam kazanımı karşılaştırılmalıdır. Ücretin yanında ikramiye, sosyal yardım, izin ve fazla mesai hakları da değerlendirilmelidir. Parasal ve parasal olmayan haklar, aynı dönemde ayrı ayrı izlenmelidir.
6. Prim ve alacak güvencesi: Bildirilmesi gereken prim günlerinin ne kadarı bildirildi? Prime esas kazanç doğru gösterildi mi? Vadesi gelen ücret, kıdem ve izin alacaklarının ne kadarı tahsil edildi? Bugünkü eksik ödeme kullanılabilir geliri azaltırken, eksik prim ve kazanç bildirimi geleceğin güvencesini etkiler.
Bu göstergeler aynı dönem ve kapsamda ölçüldüğünde taşeron çalışmasının hem insan ve hizmet hacmi hem de ücret ve sosyal hak büyüklüğü görünür olur. Gecikmiş ücretin nakit akışını nerede kestiği, yetersiz gelirin ne kadar geçim açığı doğurduğu, eksik prim ve alacakların güvenceyi nasıl etkilediği anlaşılır.
Kadroya geçiş de bu bütünlük içinde; ücret, kıdem ve sosyal haklarla birlikte değerlendirilmelidir.
Taşeron çalışanı için likiditenin hayattaki karşılığı şudur: Ücretin zamanında ele geçmesi, zorunlu giderleri karşılayabilmesi ve gelir akışının güvenceyle sürmesi.
ÇIRAK VE STAJ MAĞDURİYETİNDE YILLARDIR BEKLEYENLERİ GERİDE BIRAKMAYIN
Birlikte yürümek, herkesin aynı hızla yürümesi değildir. Adımlarını yavaşlatmak zorunda kalanları da yanında tutabilmektir. Bazen dönüp arkaya bakmak, birinin elini tutmak, “Sen de bizimle geleceksin” diyebilmektir.
Çırak ve staj mağduriyetinin çözümüne biraz da böyle bakmalıyız.
Bugün çıraklık ve staj yapan gençlerin sosyal güvenlik hakları korunsun, emekleri uzun vadeli sigorta kapsamında değerlendirilsin. Hiçbir çocuk, yıllar sonra “Çalıştım ama çalışmam sayılmadı” demesin.
Peki, bunu bugün saçları ağarmış insanlara nasıl anlatacağız? Aynı tezgâha yıllar önce geçmiş, aynı makinelerin sesinde büyümüş, çocukluklarını iş önlüklerinin içinde bırakmış insanlara…
“Gençlerin sorununu çözüyoruz, siz biraz daha bekleyin” mi diyeceğiz?
Onlar zaten çocukluklarından beri bekliyor.
Kimi ilk kazancını annesinin avucuna koydu. Kimi okul çantasının yanına iş önlüğünü aldı. Kimi bir meslek öğrenip kendi işyerini açmayı, kimi ailesinin yükünü hafifletmeyi düşündü. Henüz hayatın başındayken sabah erken kalkmayı, yorulmayı, sorumluluk taşımayı öğrendiler.
O gün kendilerine verilen sigorta kartını da güvenle sakladılar. Üzerinde isimleri vardı. İşe giriş tarihleri vardı. Çocuk akıllarıyla, geleceklerinin de o kartın içinde korunduğunu düşündüler.
Kartlar eskidi. O kartı alan çocuklar yaşlandı. Ama o günün emeği hâlâ karşılığını bekliyor.
Eskiden bir işyerinin yaşça büyük ustası, yalnızca çalışan kişi değildi; oranın hafızasıydı. Hangi işin nasıl yapıldığını, hangi zorluğun nasıl aşıldığını o bilirdi. Gençlerin acemiliğine sabreder, ellerinden tutar, bildiğini öğretirdi.
Bugünün ustaları arasında, dünün hakkı teslim edilmemiş çırakları var.
Yetiştirdikleri gençler büyüdü. Kendi çocukları çalışma hayatına girdi. Bazıları torun sahibi oldu. Bir zamanlar tezgâhın üzerine yetişmeye çalışan o küçük ellerin damarları belirginleşti. Gözler yoruldu, dizler eskisi kadar kolay doğrulmaz oldu.
Fakat bekleyişleri bitmedi.
Şimdi çözümün temposunu yalnızca yeni başlayanlara göre ayarlarsak, yılların yorgunluğunu taşıyanları arkada bırakmış oluruz. Ön tarafta yeni bir başlangıcın sevinci yaşanırken, geride bir insan daha elindeki eski sigorta kartına bakıp “Benim sıram ne zaman gelecek?” diye düşünür.
Bir çözümün sevincine, yıllardır bekleyenlerin sessizliği karışmamalı.
Daha önce bu nedenle “İlk giren, ilk çıkar — FIFO” yaklaşımını savunduk. Stok yönetiminden aldığımız bu kavramla, çözüm sıralamasında unutulmaması gereken bir adalet ilkesini anlattık:
Mağduriyeti önce başlayanlar, çözümde sona kalmamalı.
Çünkü beklemek herkesin hayatından aynı şeyi götürmüyor. Yaşı ilerleyen, sağlığı bozulan, iş bulma imkânı daralan bir insan için bir yılın anlamı değişiyor. O bir yıl; ailesiyle daha huzurlu yaşayabileceği, sağlığı elverirken dinlenebileceği, yarın kaygısı biraz hafiflemiş olarak başını yastığa koyabileceği zamandır.
Takvimden kopan yaprak geri gelmiyor.
Aramızda hakkının teslim edildiğini göremeden hayata veda edenler de var. Onlardan geriye bazen bir sigorta kartı, birkaç belge, aile içinde anlatılan çalışma hatıraları kalıyor. Bir de tamamlanamamış bir cümle:
“Çocukken çalışmaya başlamıştı…”
Bu yüzden bugünün gençlerini korurken geçmişin çocuklarına sırtımızı dönemeyiz. O çocuklar bugün yaşlandı diye emeklerinin değeri azalmaz. Haklarının teslim edilmesi daha da acil hâle gelir.
Çırak ve staj mücadelesinin bir hafızası var. Yıllardır kapı çalanların, belgelerini saklayanların, derdini tekrar tekrar anlatanların hafızası… Onları belirsiz bir sonraki aşamaya bırakırsak, birlikte yürüdüğümüz insanları yolun gerisinde bırakırız.
Bütün dönemleri kapsayan bir çözüm kurulmalıdır. Aşamalı bir uygulama düşünülüyorsa, ilk mağdur olanların yeniden en sona bırakılmasına itirazımız vardır.
Bugünün gencine “Geleceğin güvende” derken, dünün çocuğuna da “Senin emeğin unutulmadı” diyebilmeliyiz.
Unutmayalım; bugün genç olanlar da bir gün yavaşlayacak. Onlar da bir gün arkalarından gelenlerin kendilerini beklemesini, emeklerini hatırlamasını, ellerini bırakmamasını isteyecek.
Birlikte yürümüş insanların hakkı, birbirlerini geride bırakmadan teslim edilmelidir.
Çırak ve staj mağduriyetinde önce mağdur olan, çözümde sona kalmamalı. Dün çocukken çalışanlar, bugün yaşlandıkları için bir kez daha bekletilmemeli.
18 YAŞINDAN ÖNCEKİ ÇIRAKLIK EMEĞİNE YARGITAY ONAMASI
Çıraklık kapsamında gösterilen 18 yaşından önceki çalışmaların uzun vadeli sigortalı hizmet sayılmasına ilişkin karar, Yargıtay tarafından 7 Mayıs 2026’da oy birliğiyle onandı.
Bu kazanım, çalışmasını ispatlayan davacının ve avukatının kararlı mücadelesinin sonucudur. Emekleri takdire şayandır; emeği geçen herkese teşekkür ediyoruz.
Somut dosyaya ilişkin bu önemli kararın aşamalarını aşağıda inceleyelim.
🎞️ 9 — BU KARARIN ÖNEMİ
Çocuk yaşta gerçekleşen fiilî çalışma, yıllar sonra uzun vadeli sigortalı hizmet olarak karşılığını buldu.
Davacıya bu süreleri borçlanma hakkı verilmedi; çalışmasının uzun vadeli sigorta kapsamında olduğu tespit edildi.
Bu karar, benzer koşullarda çalıştırılanlar açısından 18 yaş öncesindeki fiilî işçiliğin araştırılması ve tanınması için emsal olarak sunulabilecek önemli bir örnektir.
Karar somut dosyaya ilişkindir; bütün çıraklık sürelerini otomatik olarak dönüştürmez. Prim günlerinin tanınması ile emeklilikte aranan sigortalılık süresinin başlangıcı da ayrı konulardır.
ÇIRAKLIK KAYDI ALTINDAKİ FİİLÎ İŞÇİLİK KABUL EDİLDİ.
18 YAŞINDAN ÖNCEKİ EMEK, UZUN VADELİ SİGORTALI HİZMET SAYILDI.
🎞️10 — BU KAZANIMIN ARKASINDA EMEK VE MÜCADELE VAR
Bu karar, 18 yaşından önce çıraklık kapsamında gösterilen çalışmalarının gerçekte uzun vadeli sigortalı hizmet olduğunu kabul ettirmek için mücadele eden bir kişinin hak kazanımıdır.
Yıllar öncesindeki çalışma koşullarını ortaya koymak, delillere ulaşmak ve yargılamayı takip etmek ciddi emek ve kararlılık ister.
Hakkının peşini bırakmayan davacının ve hukuki mücadelesini yürüten avukatının emeği takdire şayandır. Emeği geçen herkese teşekkür ediyoruz.
Bir kişinin kararlılıkla sürdürdüğü hak arayışı, benzer durumdaki insanların mücadelesine de değerli bir örnek kazandırmıştır.












