Celil Sadık

Dünya Sanat Günü’nde size böyle bir haber vermekten çok mutluluk duyuyorum. 5. Kitabım olan “Uygarlığın Ayak İzleri, Sanat Tarihinde Korku: Şeytanlar ve Cadılar” adlı kitabım, siz takipçilerime özel olarak indirimli bir şekilde ön satışa çıktı. 2021 yılında sevgili dostum ve editörüm Şebnem Soral Tamer ile bir araya gelip bu konuya karar verdiğimiz andan itibaren üzerinde heyecanla çalışmaya başladığım bu kitabı iki yılda yazdım. Daha önce ne ülkemizde ne de Avrupa’da bu temada kapsamlı bir çalışma olmadığı için sizlere en iyi şekilde aktarabilmek adına acele etmeden üstünde dura dura araştırdığım ve yazdığım bir kitap oldu. Bu nedenle siz sanatseverler ile iki yıl boyunca biraz uzak kaldık. Umarım bu kadar beklediğinize değer. Umarım okuduğunuzda, benim yazarken aldığım keyfi alırsınız. Bu kitabımda sanat tarihinde; günah, cehennem, düşmüş melekler, şeytanlar, engizisyon ve cadılar hakkında hem resim tarihi hem de tarih kapsamında pek çok konuya değindim. Bu süreçte yanımda olan ve destek veren herkese çok teşekkür ederim. Ön satış linkini bir alttaki tweet’e ekliyorum. Ayrıca kitabın içine eklediğimiz bir QR kod ile bu kitabı yazarken dinlediğim şarkıları derlediğim bir Spotify listesinin linki olacak. Bu sayede hem görsel hem işitsel olarak aynı atmosfer içinde tarihinde karanlık tarafına hep birlikte bir yolculuk yapmış olacağız. Herkese tekrar sonsuz teşekkürler, sanatla kalın. 🖤🎩

Aşk hem biriyle bir olmak hem de bireyselliğinden kopmaktır. Bağlanma sorunu olan ve evliliğin yaratıcılığı öldürdüğünü düşünem Munch'un ikili ilişkilerdeki genel yaklaşımı böyleydi. Figürlerin yüzlerinin belirsizleşmesi ve bedenlerinin karanlık bir bütün hâlinde birleşmesi, âşıkların birbirlerinin içinde erimesini simgelerken pencerenin dışındaki şehir yaşamı ile içerideki mahrem an arasında güçlü bir karşıtlık oluşur. Eser, sanatçının daha sonra Yaşam Frizi dizisinde geliştireceği aşk ve insan ilişkileri temasının erken örneklerinden biri. Edvard Munch, Kyss ved vinduet (Kiss by the Window) – Pencere Önünde Öpücük (1892). Tuval üzerine yağlıboya, 73 × 92 cm. Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi), Oslo, Norveç.

Munch, ölüm döşeğindeki bir kişinin çevresinde toplanan aile üyelerinin yaşadığı acıyı ve ölümün fiziksel gerçekliği karşısındaki çaresizliğini ele alıyor. Yatağın etrafında durmak yerine kapının önünde toplanan figürlerin yüzlerini kapatmaları, ölü bedenin kokusuna verdikleri fiziksel tepkiyi yansıtıyor. Annesini ve kız kardeşini verem nedeniyle kaybeden Munch, çocukluğunda tanık olduğu ölüm deneyimlerini yeniden yorumlayarak ölümün hem bedensel hem de psikolojik etkilerini yansıtıyor. Edvard Munch, Liklukt (The Smell of Death) – Ölüm Kokusu (1895). Astarsız tuval üzerine tempera ve yağlıboya, 100 × 110,5 cm. MUNCH, Oslo, Norveç.

Rowland Wheelwright, "Büyülü Sahil", 1911.

Amerikalı ressam Thomas Satterwhite Noble, 17. yüzyılın sonlarında New England'da yaşanan cadı yargılamalarını, 19. yüzyılın tarihsel resim anlayışıyla ele alıyor bu eserinde. Resmin anlattığı olay, 1692 yılında Massachusetts'in Salem bölgesinde yaşanan cadı yargılamalarıdır. O yıl bazı çocukların geçirdiği nöbetler ve sergiledikleri olağan dışı davranışlar büyücülükle ilişkilendirildi. Ardından başlayan suçlamalar kısa sürede yayıldı. İnsanlar komşularının sözleri, kişisel anlaşmazlıklar ve sözde doğaüstü belirtiler nedeniyle tutuklandı. Mahkemelerde, bir kişinin ruhunun başkasına zarar verdiği iddiasına dayanan ve spectral evidence olarak bilinen ifadeler bile delil olarak kabul edilebiliyordu. Yaşananların sonucunda 19 kişi asılarak, bir kişi taşlarla ezilerek öldürüldü ve başka insanlar da hapishanede yaşamını yitirdi. Eserin en çarpıcı ayrıntısı, resimdeki kadına modellik yapan kişinin kimliğidir. Cincinnati'de kütüphaneci olarak çalışan ve Salem cadı yargılamalarında asılarak öldürülen bir kadının doğrudan soyundan gelen genç bir kadını model almış ressam. İsmi belirtilmeyen bu model sayesinde, yaklaşık iki yüzyıl önce yaşanan bir aile trajedisi resmin içinde yeniden hayat bulmuş oluyor. Noble, geçmişte öldürülen kadınlardan birinin torununu, cadılıkla suçlanarak ölüme götürülen bir kadın olarak resmederek zamanında bir hiç uğruna ölen bu kadınlara da saygısını göstermiş olmuş. Thomas Satterwhite Noble (1835–1907), Witch Hill (The Salem Martyr) (Cadı Tepesi – Salem Şehidi), 1869, tuval üzerine yağlıboya, 185,4 × 124,5 cm, New-York Historical Society, New York, ABD.

Isabel Codrington'un 1925 yılında yaptığı "Akşam" adlı eseri.

Fransız ressam Jacques-Raymond Brascassat'nın 1835 tarihli "Cadı" adlı eseri

Edvard Munch, Sjalusi (Jealousy) – Kıskançlık (1895). Tuval üzerine yağlıboya, 67 × 100,5 cm. KODE, Rasmus Meyer Koleksiyonu, Bergen, Norveç.

David Ryckaert III, "Ronde des farfadets, scène de sabbat /Cinlerin Dansı, Cadılar Şabatı Sahnesi", 1651. Clermont-Ferrand, Fransa, Musée d’Art Roger-Quilliot Resmin Fransızca başlığında geçen "farfadet" Avrupa halk inanışlarında karşımıza çıkan ve kimi zaman yaramaz ve hilekâr, kimi zaman da doğaüstü güçlere sahip olduğu düşünülen küçük ruhani varlıkları ifade ediyor. Ancak Ryckaert’in tasvir ettiği yaratıklar, sevimli halk masalı figürlerinden çok, Hristiyan demonolojisinin korkutucu imgelerine daha yakınlar. Eserin diğer başlığında yer alan sabbat ise erken modern Avrupa’daki cadı inanışlarında, cadıların şeytanla buluştuğuna ve yasak ritüeller gerçekleştirdiğine inanılan hayalî toplantıları temsil eder diyebiliriz kısaca. 17. yüzyıl Flaman resminde bu tür sahneler, Hieronymus Bosch ve Pieter Bruegel’in fantastik yaratıklarla dolu görsel dünyasının devamı niteliğindeydi. Ryckaert de şeytanları, cadıları ve doğaüstü varlıkları konu alan resimleriyle bu geleneğe katkıda bulunmuştur. Ahşap panel üzerine yağlıboya, 48,2 × 62,7 cm.

Edvard Munch, Selvportrett med sigarett (Self-Portrait with Cigarette) Sigaralı Otoportre (1895). Tuval üzerine yağlıboya, 110,5 × 85,5 cm. Nasjonalmuseet (Norveç Ulusal Müzesi), Oslo, Norveç.

Joseph Caraud, Am Morgen (Sabah), 1865. Ahşap panel üzerine yağlıboya, 52 × 65 cm. Özel koleksiyon.

Frederick Smallfield, "Kâbusa Hazırlık", 1859. Figürün elindeki kitap, İngiliz yazar Catherine Crowe’un 1848’de yayımlanan The Night-Side of Nature adlı eseridir. Kitap hayaletler, doğaüstü olaylar ve ruhlarla karşılaşma anlatılarını bir araya getiriyordu. Viktorya dönemi İngiltere’sinde ruhlar dünyasına ve açıklanamayan olaylara yönelik merakın arttığı yıllarda bu tür kitaplar oldukça ilgi görüyordu. Masada duran turşu kavanozu, peynir ve diğer yiyecekler olması bence çok zekice bir detay. Çünkü 19. yüzyılda ağır yemeklerin ve hazımsızlığın rahatsız edici rüyalara yol açabileceği düşüncesi oldukça yaygındı.

Munch bu eserinde, ölümün kaçınılmazlığını ve insanın kendi kaderi üzerindeki kontrolsüzlüğünü ele alıyor. Teknenin dümenini tutan iskelet ölümü simgelerken yanında oturan yaşlı adam ise yaşamının sonuna yaklaşan insanı temsil eder. Arka plandaki yelkenliler ise geride kalan yaşamı ve artık geri dönülemeyecek geçmişi yansıtır. Çocukluğundan itibaren ailesinde yaşadığı kayıpların etkisini taşıyan Munch, bu resimde ölümü insan yaşamının yönünü belirleyen kaçınılmaz bir güç olarak betimlemiş. Edvard Munch, Døden ved roret (Death at the Helm) – Dümenin Başında Ölüm (1893). Tuval üzerine yağlıboya, 100,5 × 120,5 cm. MUNCH, Oslo, Norveç.

Edward Robert Hughes, Wings of the Morning / Sabahın Kanatları. 1905 civarı. Suluboya ve guaj. Özel koleksiyon. Eserin adı İncil’deki Mezmurlar 139:9–10’dan alınmış. Bu bölümde sabahın kanatlarına binip denizin en uzak köşesine gidilse bile Tanrı’nın yol göstericiliğinin insanı terk etmeyeceği anlatılır. Hughes, 24 Şubat 1905’te eserin ilk sahibi Edward William Knox’a yazdığı mektupta kompozisyonunu bizzat açıklamış. Sanatçı, kuşların doğan günü karşıladığını, gecenin yaratıkları olan baykuş ve yarasaların ise aydınlıktan kaçarak karanlığa çekildiğini belirtir. Eser, 1905’te Londra’da sergilendiğinde salonun en önemli resimlerine ayrılan duvarlardan birine yerleştirilmiş.

1) Albrecht Altdorfer, Die Anbetung der Könige (The Adoration of the Magi) – Üç Müneccim Kralın Tapınması (yaklaşık 1530–1535). Ihlamur ağacı panel üzerine karma teknik, 109,2 × 77,3 cm. Städel Museum, Frankfurt, Almanya. 2) Agnolo Bronzino, L’Adorazione dei pastori (The Adoration of the Shepherds) – Çobanların Tapınması (yaklaşık 1539–1540). Kavak ağacı panel üzerine yağlıboya, 65,3 × 46,7 cm. Szépművészeti Múzeum (Güzel Sanatlar Müzesi), Budapeşte, Macaristan. 3) Antonio Allegri da Correggio, Natività e adorazione dei pastori (La Notte / The Adoration of the Shepherds) – İsa'nın Doğumu ve Çobanların Tapınması (Kutsal Gece) (yaklaşık 1528–1530). Kavak ağacı panel üzerine yağlıboya, 256,5 × 188 cm. Gemäldegalerie Alte Meister (Eski Ustalar Resim Galerisi), Dresden, Almanya.