
İDE bir özel vakıf kuruluşudur. @EN_ideorgtr @AR_ideorgtr
Joined September 2018
- Tweets2.1K
- Following4
- Followers65.7K
- Likes202
İDE Akademi | Klasik Sosyoloji Kurucu Metinleri
Prof. Dr. Alim Arlı, Klasik Sosyoloji Kurucu Metinleri dersi kapsamında Marx’ın Feuerbach Üzerine Tezler (1845), Komünist Parti Manifestosu (1848) ve Fransa’da İç Savaş (1871) adlı üç eserinden hareketle pratik, sınıf ve devrim kavramlarını, Marx’ın düşüncesinin temel özelliklerini ve bu eserlerin neden klasik kabul edildiğini ele aldı.
Dersin başlangıcında Aristoteles’in düşünce tarihi boyunca önemini korumasını örnek gösteren Alim Arlı, Marx’ın da modern dönemde sürekli gündemde kalan düşünürlerden biri olduğunu ifade etti. Buradan hareketle bir metnin neden klasik kabul edildiği sorusu üzerinde durarak klasik olma niteliğinin yalnızca eserin yazıldığı dönemde kazandığı önemle açıklanamayacağını belirtti. Bir eserin kendine özgü nitelikleri kadar sonraki dönemlerin ihtiyaçlarının, sorunlarının ve düşünsel arayışlarının da o eserin yeniden okunmasında belirleyici olduğunu vurguladı. Bu nedenle bazı metinlerin belirli dönemlerde daha fazla ilgi görmesinin, bazılarının ise geri planda kalmasının onların klasik olma vasfını ortadan kaldırmadığını anlattı. Marx’ın söz konusu üç eserini de bu çerçevede değerlendirerek, bu metinlerin yalnızca kendi dönemlerinin siyasal ve toplumsal meselelerini ele almadığını, sonraki dönemlerde de tartışılmaya ve yeniden yorumlanmaya devam ettiğini belirterek dersin genel çerçevesini ortaya koydu.
Modern Toplumun Ortaya Çıkışı ve Sosyal Bilimlerin Doğuşu
Marx’ın düşüncesinin ortaya çıktığı tarihsel zemini açıklarken, sosyal bilimlerin modern toplumların yaşadıkları değişimi anlamak ve açıklamak üzere geliştirdikleri bir bilgi sistemi olduğuna dikkat çekti. Modern dönem öncesinde tarih, edebiyat, felsefe ve ilahiyat toplumsal dünyayı anlamada önemli bir yer tutarken 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Sanayi Devrimi’nin üretimi ve gündelik hayatı köklü biçimde dönüştürdüğünü anlattı. İngiltere’de kömür, buharlı makine, tekstil ve demir yolları etrafında başlayan dönüşümün, 1860’lardan sonra elektrik ve kimya sanayisiyle yeni bir evreye geçtiğini, ilerleyen dönemde ise bilişim devrimiyle devam ettiğini hatırlattı. Sanayi Devrimi bu nedenle tek ve yekpare bir hadise değil, farklı teknolojik evreleri bulunan uzun bir süreçtir; üretimin ölçeğinin büyümesi, şehirlerin genişlemesi, çalışma biçimlerinin değişmesi ve yeni toplumsal sınıfların ortaya çıkmasıyla insan ile teknoloji arasındaki ilişki de yeni bir aşamaya ulaşmıştır. 19. yüzyılda sosyal bilimler de bu büyük dönüşümü açıklayacak kavram ve yöntemlere duyulan ihtiyaçtan doğmuştur.
Marx’ın Düşünsel Zemini: Hegel, Diyalektik ve Materyalizm
Derste, Marx’ın düşünsel gelişiminin bu tarihsel arka planla ilişkili olduğuna değinen Alim Arlı, onun 1818’de Almanya’da doğduğunu, hukuk ve felsefe eğitimi aldığını ve başlangıçta liberal siyasete yakınken Hegel ile Feuerbach’ın etkisi altında materyalist bir düşünceye yöneldiğini anlattı. Bu yönelişin arka planını açıklamak için Descartes’ın madde ile düşünce arasında kurduğu ayrımı ve Kant sonrasında gelişen Alman idealizmini hatırlattı; özellikle Hegel’in, düşünce tarihinde eskiye uzanan diyalektik yöntemi yeniden yorumlayarak tarihteki hareketi karşıtlıklar üzerinden ele aldığını belirtti. Herakleitos’un “her şey akar” ifadesine başvurarak zamanın, nehrin ve insanın sürekli değiştiğine, dolayısıyla diyalektik düşüncenin merkezinde çelişki ve karşıt güçler arasındaki ilişkinin bulunduğuna dikkat çekti. Hegel bu hareketi düşüncenin ve aklın tarihsel gelişimiyle açıklarken Marx’ın aynı yöntemi maddi dünyaya uyguladığını vurguladı. Hegel ile Marx arasındaki temel fark, Hegel’in düşünceyi merkeze almasına karşılık Marx’ın toplumu üretim, emek, mülkiyet ve sınıflar arasındaki somut ilişkiler üzerinden açıklamasıdır.
Bilimsel Açıklama ile Siyasal Program Arasındaki Gerilim
Marx’ın düşünsel dönüşümün eserlerinde ortaya çıkardığı temel gerilim, onun bir taraftan toplumun ve tarihin bilimsel açıklamasını yaptığını iddia ederken diğer taraftan insanın özgürleşmesini hedefleyen bir siyasal program geliştirmesiydi. Nitekim 19. yüzyılda ekonomi politik, pozitivizm ve sosyoloji toplumsal dünyayı bilimsel yöntemlerle açıklamaya çalışırken muhafazakârlık, liberalizm, sosyalizm ve anarşizm de toplumu dönüştürmeye yönelik siyasal programlar ortaya koymuştu; Marx ise bu iki yönü aynı düşünce içinde birleştirme iddiası taşıyordu. Marx’ın karmaşık tarihsel dünyayı açıklarken başvurduğu anahtar ilkenin sınıf çatışması olduğunu belirten Alim Arlı, üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çelişkilerin sınıf mücadeleleri yoluyla açığa çıktığını anlattı. Böylece tarih, ekonomik ilişkiler ve bu ilişkilerin doğurduğu karşıtlıklar üzerinden okunabilir hale gelirken aynı yaklaşım, sonraki sosyal bilimcilerin eleştireceği ekonomik indirgemeciliğin de temelini oluşturuyordu.
1848, Marx’ın Hayatı ve Siyasal Radikalleşmesi
Marx’ın siyasal düşüncesinin radikalleşmesi olgusunun yalnızca fikir tarihi üzerinden anlaşılamayacağını, Sanayi Devrimi’nin ilk dönemlerinde yaşanan ağır toplumsal şartlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Çocuk işçiliği, uzun çalışma saatleri, yoksulluk, kötü barınma koşulları ve salgın hastalıkların yarattığı sefaletin 1848 Avrupa devrimlerinin tarihsel zeminini oluşturduğunu; Marx’ın Engels’le birlikte Komünist Parti Manifestosu’nu da tam bu ortamda kaleme aldığını belirtti. Bu nedenle Manifesto’yu döneminin ruhunu yansıtan güçlü bir siyasal metin olarak değerlendirdi. Bunun yanında Marx’ın üniversitede görev alamamasının, siyasal baskılara ve sürgüne maruz kalmasının düşünsel çizgisini etkilediğini, İngiltere’ye yerleştikten sonra ise British Library’de yoğun biçimde çalışarak Grundrisse ve Kapital gibi kapsamlı ekonomi politik incelemeleri hazırladığını anlattı. Gazetecilik, tarihsel çözümleme ve polemik yazılarını sürdürürken sistematik bir araştırma yürütmesi, Marx’ın hem bir ideolog hem de sosyal bilimlerin klasik eserlerini kaleme alan bir düşünür olmasını anlamak bakımından önemlidir.
Feuerbach Üzerine Tezler: Pratik, Çelişki ve Dünyayı Değiştirmek
Sonrasında, Marx’ın erken dönem düşüncesindeki kırılma üç metinden parçalar üzerinden tartışıldı. Feuerbach Üzerine Tezler metninin pratik, çelişki ve çatışma kavramları etrafında anlaşılması gerektiğini belirtti. Marx’a göre hakikat yalnızca teorik bir mesele değildir; insanın ne yaptığında ve içinde yaşadığı maddi koşullarda sınanır. Bu nedenle toplum, soyut düşüncelerden hareketle değil, insanların fiilî etkinlikleri, üretim biçimleri ve mülkiyet ilişkileri üzerinden incelenmelidir; söz gelimi eğitim örneğinde olduğu gibi eğitmen de içinde bulunduğu toplumsal koşulların dışında değildir. Metnin en önemli ifadesi olarak 11. Tez’e dikkat çekildi ve “Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumladılar. Asıl olan onu değiştirmektir” cümlesindeki belirleyici kelimenin “değiştirmek” olduğu vurgulandı. Böylece Marx’ın felsefeyi yalnızca yorumlama faaliyeti olmaktan çıkarıp dünyayı dönüştürmeye yönelik pratiğin etkin bir aracı haline getirdiğini anlattı. Bu dönüşümün merkezinde ekonomik altyapıyı oluşturan üretim ilişkileri bulunurken hukuk, din ve düşünce gibi üstyapı alanları da bu maddi ilişkilerle bağlantılı olarak ele alınır; dolayısıyla devrim, yalnızca fikirlerin değil, üretim ve mülkiyet ilişkilerinin değişmesini gerektirir.
Komünist Manifesto: Sınıf Mücadelesi ve Burjuva Toplumu
Daha sonra 1848 tarihli Komünist Parti Manifestosu ele alındı. Bu eserin işçi hareketinin temel siyasal metinlerinden birine dönüştüğünü ve Marx’ın burada akademik bir açıklamadan çok okuyucuyu doğrudan tartışmanın içine çeken keskin, polemikçi, hatta neredeyse mesiyanik bir dil kullandığını ifade etti. “Avrupa’da bir hayalet dolaşıyor” diye başlayan girişin, onun güçlü bir yazar olduğunu gösterdiğini belirttikten sonra “Günümüze kadarki bütün toplumların tarihi sınıf mücadeleleri tarihidir” önermesinin Marx’ın tarih anlayışındaki merkezi yerini açıkladı. Özgür insan ile köle, bey ile serf, lonca ustası ile kalfa gibi tarihsel karşıtlıkların ezen ile ezilen ilişkisi içinde kavrandığını; modern burjuva toplumunun ise bu karşıtlıkları ortadan kaldırmak yerine yeni biçimlerde ürettiğini anlattı. Alim Arlı kapitalist toplumda üretim araçlarının sahibi burjuvazi ile emeğini satarak geçinen proletarya arasındaki çatışmanın belirleyici düşünce olduğu üzerinde durdu. Burjuvazinin feodal düzeni yıkması bakımından devrimci bir rol oynadığını, fakat aynı süreçte kendi sömürü ilişkilerini kurduğunu hatırlatarak Marx’ın sınıf analizinin hem tarihsel değişimi hem de modern toplumun çelişkilerini açıklamayı amaçladığını vurguladı.
Nakit İlişkisi, Metalaşma ve Yabancılaşma
Manifesto’daki sınıf çözümlemesi gündelik hayata bağlanarak tartışıldı. Marx’ın “nakit ilişkisi” (cash nexus) kavramına özellikle dikkat çekti. Burjuva toplumunda insanlar arasındaki eski bağların yerini çıplak çıkar ve para ilişkilerinin aldığını belirterek insan emeğinin süre ve ücretle ölçülmesini “Bir saatlik emek kaç lira?” sorusuyla örneklendirdi; böylece nakit ilişkisinden sermayeye, oradan güç ilişkilerine, üretim araçlarına ve mülkiyete uzanan zincirleme ilişkiler ve yapılar üzerinde duruldu. Bu yapıyla bağlantılı olarak metalaşma ve yabancılaşma kavramları üzerinde de duran Alim Arlı, emeğin, zamanın ve toplumsal bağların alınıp satılabilir değişim değerlerine dönüşmesinin insanın kendi emeğiyle ve kurduğu ilişkilerle arasındaki irtibatı zayıflattığını, aile ve şehir hayatının da bundan etkilendiğini anlattı. Marx’ın dinle ilgili değerlendirmesinin toplumsal acı ve anlam arayışı bağlamında okunması gerektiğini belirterek onun amacının yalnızca bu acıyı açıklamak değil, acıya yol açan ekonomik ve mülkiyet ilişkilerini değiştirmek olduğunu vurguladı. Böylece Marx’ın bilimsel çözümlemesiyle siyasal programı arasındaki bağ yeniden belirginleşti.
Paris Komünü, Sosyal Sorun ve Sömürgecilik
1848 devrimlerinin ardından gündeme gelen “sosyal sorun” üzerinde de duruldu. 1848 sonrasında Avrupa devlet seçkinlerinin çalışma, barınma, sağlık ve eğitim meselelerine daha fazla eğilmek zorunda kaldığını, buna karşılık özellikle İngiltere ve Fransa’nın sömürgelerden kaynak aktarımını yoğunlaştırdığını ifade etti. Dolayısıyla Avrupa’nın kendi içindeki sınıf meseleleri ile dışarıdaki sömürü ilişkileri birbirinden bağımsız düşünülemeyeceğini; bu sebeple dönemin toplumsal dönüşümünü anlamak için her iki süreci birlikte değerlendirmek gerektiğini ifade etti. Bu tarihsel çerçevede 1871 Paris Komünü’nün Marx açısından önemine de değinerek Paris’te ortaya çıkan kısa süreli özyönetim deneyiminin devlet müdahalesiyle sona erdiğini ve Marx’ın bu olayı Fransa’da İç Savaş adlı eserinde incelediğini anlattı. Komün’ün işçi hareketinin siyasal imkânlarını gösteren bir örnek olduğunu belirtirken Manifesto’daki “Dünyanın bütün işçileri birleşin!” çağrısının sınıf mücadelesini uluslararası ölçekte düşünme anlayışıyla bağlantılı olduğuna dikkat çekti.
Marx’ı Bugün Nasıl Okumalıyız?
Marx’ın bugün nasıl okunması gerektiği değerlendirilirken, onun görüşlerini hemen doğrulamak ya da yanlışlamak yerine önce metinlerini kendi tarihsel şartları içinde anlamak gerektiği vurgulandı. Ekonomik indirgemeciliği, tarihin zorunlu olarak komünist topluma doğru ilerleyen bir erek içerdiği iddiası ve diyalektik materyalizmin açıklamadaki sınırları eleştirilse de metalaşma, yabancılaşma, sermaye, sınıf ve nakit ilişkilerine dair analizlerinin hâlâ tartışıldığını belirtti. Durkheim’ın toplumsal açıklamada dayanışmaya, Weber’in ise toplumsal anlam ve eylem biçimlerine ağırlık vermesini hatırlatarak Marx’ın kendisinden sonraki sosyal bilimcileri de onunla hesaplaşmaya yönelttiğine dikkat çekti. Soru-cevap bölümünde Marx’ın İslam üzerine derinlemesine ve müstakil bir incelemesinden söz etmenin güç olduğunu, Doğu Sorunu yazılarının daha çok Avrupa merkezli ekonomi politik değerlendirmeler içerdiği üzerinde duruldu. Marksizmin de Leninist, Troçkist, Stalinist, Maocu ve Batı Marksisti gibi farklı yorumlara ayrıştığı hatırlatıldı. Son olarak Marx’ın yalnızca siyasal bir hareketin düşünürü olmadığını, üretim, mülkiyet, emek ve sermaye kavramlarıyla modern toplumu açıklayan ve sosyal bilimlerde kalıcı tartışmalar başlatan bir klasik düşünür olduğu değerlendirilerek ders tamamlandı.
İDE Akademi | Akaid ve Kelam Metinlerini Yeniden Düşünmek
İslam Düşünce Enstitüsü bünyesinde gerçekleştirilen Mütefekkir Programının bu haftaki dersinde Prof. Dr. Osman Demir, Ehl-i Sünnet kelamının kurumsallaşmasından önceki geçiş dönemini temsil eden el-İbâne an Usûli’d-Diyâne adlı metnin ikinci ve son dersini işlemiş ve metnin “Bâbü’l-kelâm fî isbâti rü’yetillâhi Teâlâ bi’l-ebsâr fi’l-âhire” başlıklı bölümünü tahlil etmiştir. Dersin merkezinde metnin tarihsel-politik bağlamı, Mu’tezile’nin kültürel rolü, el-İbâne’nin üzerinde durduğu üç temel kelamî meseleden ilki olan rü’yetullah bahsi ve Ehl-i Hadis yönteminin Ehl-i Sünnet öncesi dönemde rü’yetullah meselesini nasıl ortaya koyduğu yer almış; bahis, Mu’tezile ile Ehl-i Hadis arasındaki ayrışmanın ve kelam yönteminin henüz doğmadığı bir aşamanın göstergesi olarak ele alınmıştır.
Dersin ilk bölümünde metnin bağlamsal analizi, Mu’tezile’nin dönemleri ve Mihne süreci ele alınmıştır. Hocamız, el-İbâne’nin, Ehl-i Hadis’ten Ehl-i Sünnet’e geçiş sürecinde, Mihne sonrasında Ahmed b. Hanbel’in karizması etrafında oluşan kültürel ve politik ortamda yazılmış bir metin olduğunu; müellifi Eş’arî olsun ya da olmasın bu tartışmadan bağımsız olarak otantik olduğunu ve Ehl-i Hadis ortamının rengini yansıttığını vurgulamıştır. Rü’yetullah bölümünün el-Lüma ve diğer Eş’arî metinleriyle neredeyse paralel olduğu, haberî sıfatlar ve antropomorfizm dışında metnin Eş’arî’ye aidiyetinin savunulabileceği söylenmiştir. Ancak sonraki Eş’arî metinlerinde rü’yetullah daha çok aklî deliller çerçevesinde işlenirken İbâne’de bahsin tamamen naklî deliller çerçevesinde ele alınması, metni bir geçiş metni hâline getirmektedir. Hocamız, metnin hicrî 3. asrın sonlarında yazılmış olma ihtimalinin yüksek olduğunu, önemini ise Mu’tezile’den Ehl-i Sünnet kelamının oluşumuna götürmesinde ve Ehl-i Sünnet öncesi dönemi özetlemesinde gördüğünü ifade etmiştir.
Kelam, siyaset ve Mu’tezile’nin gümüş çağı: Hocamız, kelamın siyaset ve yönetici ilişkileriyle iç içe geliştiğini, bir kelam ikliminin oluşması için yöneticiyi zorunlu gördüğünü, o dönemde bilimsel üretimin maddî ve manevî destekle yürüdüğünü belirtmiştir. Mu’tezile’nin yaklaşık bir buçuk iki asır etkin bir özne olduğu, ilk iki asırda altın çağını yaşadığı; fethedilen bölgelerde, örneğin İran’da Mecûsî ve düalist gruplarla tartışmak üzere çağrılan âlimleriyle oraların kültürel açıdan İslamlaşmasına katkı sağladığı hatırlatılmıştır. Metnin yazıldığı dönemde en güçlü mezhebin Mu’tezile olduğu, ancak Me’mûn dönemindeki altın çağın Mihne öncesinde kaldığı, hicrî 3. asrın sonlarına tarihlenen bu dönemin Cübbâîler (Ebû Ali ve Ebû Hâşim) ile temsil edilen Mu’tezile’nin “gümüş çağı” olarak değerlendirilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Gazzâlî’ye kadar kelam metinlerinin temel hasmının Mu’tezile olduğu, filozofların ise o güne dek güçlü bir ekol oluşturmadığı, henüz temel hasım hâline gelmediği, Gazzâlî ile birlikte temel hasım hâline geleceği aktarılmıştır. Mihne’nin tek başına Ahmed b. Hanbel dönemiyle sınırlı kalmayıp “karşı-Mihne” süreçleriyle Selçuklulara ve Gazzâlî’ye kadar etkisini sürdürdüğü belirtilmiştir. Metnin neden yazıldığını metnin kendisi söylemediği için bağlamsal okumanın şart olduğu da vurgulanmıştır.
Rü’yetullah meselesinin mahiyeti: Dersin ikinci kısmında, metnin üç ana ekseninin ve metnin yazıldığı dönemde Mu’tezile ile Ehl-i Sünnet arasındaki üç temel tartışmanın rü’yetullah, halku’l-Kur’ân ve halku ef’âli’l-ibâd olduğu hatırlatılarak ilgili bölümün tahliline geçilmiş ve “rü’yetullah nedir?” sorusu tartışılmıştır. Rü’yetullahın Mihne’de sorulan sorulardan biri de olduğu belirtilmiştir. Hocamız, asıl meselenin Allah’ın ahirette idrak edilip edilmeyeceği ya da görülüp görülmeyeceği değil, doğrudan fiziksel anlamda “baş gözüyle” (bi’l-ebsâr) görülüp görülemeyeceği olduğunu vurgulamıştır. Zira Mu’tezile dâhil hiçbir İslam ekolü insanların ahirette Allah’ın huzuruna çıkacağını ve O’nu bir şekilde idrak edeceğini reddetmemektedir. Rü’yetullah Tartışması “Allah bu dünyada görülür mü?” sorusuyla başlamış; Allah’a cisimlik ve yön nispet eden Müşebbihe dünyada görülebileceğini iddia etmiş, Mu’tezile ise soyut bir Tanrı anlayışı doğrultusunda bunu reddetmiştir. Ehl-i Sünnet’e göre Allah bu dünyada görülmez, ahirette görülür; Mu’tezile’ye göre ise ne bu dünyada ne de ahirette görülür. Metnin henüz aklî istidlaller yerine Ehl-i Hadis yöntemine uygun olarak doğrudan naklî ve dilsel delillerle başladığı vurgulanmıştır.
Nazar kelimesinin ihtimalleri: Metin, ilk delil olarak Kıyâmet Suresi 22-23. ayetlerle, وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ oysa o gün bir kısım yüzler Rablerine bakarak parıldayacak ayetiyle başlamaktadır. Hocamız, hemen ayetle başlamanın Ehl-i Hadis yönteminin göstergesi olduğunu, “nazara ilâ” ifadesinin ideolojik yorumlar altında nasıl eğilip büküldüğünün ise kelam tarihi açısından ibretamiz bir hikâye olduğunu söylemiştir. Müellifin sebr ve taksim yöntemiyle “nazar” kelimesine yüklenen ihtimalleri, yani itibar (tefekkür), intizar (bekleme) ve rü’yet ihtimallerini sıraladığı, ilk ikisini tek tek elediği gösterilmiştir:
•Tefekkür ve ibret (nazar-ı i’tibâr): Ahiretin ders ve ibret alma yeri değil, mutlak huzur ve dinlenme yurdu olması gerekçesiyle reddedilmiştir.
•Bekleme (nazaru’l-intizâr): Mu’tezile’nin savunduğu “Allah’ın huzurunda bekleme” yorumu; nazar “vech” ile birlikte zikredildiği için, beklemenin sıkıntı ve keder (tenğîs ve tekdîr) içermesi, bekleme mahşer meydanına ait bir sıkıntı olup cennette ise istenen her şeyin anında gerçekleşmesi sebebiyle geçersiz kılınmıştır. Ayrıca Arap dilinde nazara fiilinin bekleme anlamında kullanıldığında ilâ harf-i cerrini almadığı Kur’an ve cahiliye şiirinden örneklerle savunulmuştur.
•Kalple bakma ve acıma (teattuf): Ayette nazar kelimesinin “yüz” ile birlikte zikredilmesinin yüzdeki iki gözle bakmaya işaret ettiği belirtilerek mecazi, kalbi ve şefkat içerikli yorumlar dışlanmıştır.
Bu ihtimaller elendikten sonra geriye gözle görme kalmaktadır. Hocamız, bu okumanın ve Ehl-i Sünnet’in rü’yetullah yaklaşımının “haşr-i cismânî” teorisiyle uyumlu ve tutarlı olduğunu, metnin ise “bilâ keyf” ilkesinin ötesinde bir soyutlamaya gitmediğini belirtmiştir.
Naklî deliller: Dersin üçüncü bölümünde metnin diğer naklî delilleri incelenmiştir. A’râf Suresi 143. ayette Hz. Musa’nın رَبِّ أَرِنِي أَنظُرْ إِلَيْكَ/ Rabbim! bana görün; sana bakayım talebinin, ulü’l-azm bir peygamberin Allah hakkında imkânsız bir şeyi istemeyeceği ilkesinden hareketle rü’yetin aklen caiz olduğuna delil getirildiği aktarılmıştır. Ayrıca Allah’ın görmeyi, dağın yerinde durması gibi mümkün bir şarta bağlamasının وَلَٰكِنِ انظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي / Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebilirsin ayeti de rü’yetin mümkün olduğunu gösterdiği belirtilmiştir. Hocamız, Mu’tezile’nin aynı ayeti istifham-ı inkârî ve لَن تَرَانِي/ ifadesi üzerinden kendi lehine kullandığını, bu ifadeyi hem dünyayı hem ahireti kapsayacak şekilde yorumladığını; buna karşılık Ehl-i Sünnet’in bu nefyi yalnızca dünya hayatıyla sınırlandırdığını, “len”in kapsamının dünyayla mı yoksa ahiretle mi sınırlı olduğu konusunda uzun gramer tartışmaları yapıldığını aktarmıştır. Yûnus Suresi’ndeki لِّلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَىٰ وَزِيَادَةٌ/ güzel davrananlara daha güzel karşılık ayetindeki “ziyâde”nin müfessirlerin çoğunluğunca cennet nimetlerinin zirvesi olan rü’yetullah şeklinde anlaşıldığı, “Rabbinizi dolunay gecesi ayı gördüğünüz gibi göreceksiniz” hadisinin mütevatir nitelikte bir delil olarak sunulduğu söylenmiştir. Hocamız ayrıca İbâne’nin birkaç ayetle yetindiğini, Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevhîd’inde ise on civarında ayetin kullanıldığını belirtmiş; Eş’arîlere göre rü’yetullahın insanın ihtiyacına değil Allah’ın dilemesine bağlı bir lütuf olduğunu, ihtiyaçtan hareket etmenin aslah teorisine, dolayısıyla Mu’tezile’ye götüreceğini, Allah’ın kendini göstermesinin kulun ihtiyacına bağlı bir zorunluluk değil, ilahi bir lütuf olarak temellendirildiğini vurgulamıştır. Rü’yetullahın naklen vacip, aklen caiz olduğu ilkesi de burada hatırlatılmıştır.
Aklî delil, icmâ ve Mu’tezile eleştirisi: Dersin sonunda metnin zikrettiği tek aklî delil olan “varlık delili” (ennehû leyse mevcûdun illâ...) üzerinde durulmuştur. Buna göre var olan her şeyin görülebileceği, Allah da var olduğuna göre görülmesinin mümkün olduğu; Eş’arî ve Mâtürîdî geleneğinin de benimsediği bu delile göre Allah’ın mevcut olmasının, zıddı aklen imkânsız olmadığı sürece görülebilir olmasının temel dayanağı olduğu aktarılmıştır. Hocamız, bu delilin aslında Mu’tezile’nin bir delili olduğunu, Ehl-i Sünnet’in hasmın silahını kendi görüşü doğrultusunda kullandığını söylemiştir. Allah’ın bu dünyada neden görülmediği sorusuna metnin girmediğini; Ehl-i Sünnet’in cevabının, görülmesi aklen mümkün olsa da Allah’ın hikmeti ve âdeti gereği dünyada görülmeyi murat etmemesi olduğunu, bunun “imkânü’l-vukû’ leyse vukûa’l-imkân” ilkesine dayandığını belirtmiştir. Ma’dûmun görülemeyeceği, rü’yeti reddedenin ise Allah’ı işlevsiz bırakmakla (ta’tîl) itham edildiği, bu yüzden Mu’tezile’ye “Muattıla” denildiği ifade edilmiştir. Metin son olarak icmâya başvurmakta, Müslümanların cennetteki en büyük nimetin Allah’ı görmek olduğu konusunda ittifak ettiğini söylemekte; Mu’tezile ise bu konuda ümmetin icmâsına muhalefet etmekle itham edilmektedir.
Optik ve görme teorileri: Hocamız, rü’yetullah bahsinin bir yönüyle ahiretle, bir yönüyle de göz ve optikle ilgili olduğunu, kelam metinlerinde arazlar, mahsûsât ve bilgi teorisi bölümlerinde idrak meselesiyle birlikte tartışıldığını belirtmiştir. İbâne’de herhangi bir optik teorinin bulunmadığı, bu teorilerin ileride rü’yetullah okumalarında ele alınacağı söylenmiştir. Mu’tezile’nin temel görme teorisinin Öklid ve Platon’a nispet edilen göz-ışın (şuâ) teorisi olduğu, Kâdî Abdülcebbâr’ın el-Muğnî’sinin rü’yet cildinde bu teorinin açıkça görüldüğü aktarılmıştır. Râzî’nin rü’yet bahsini imkân, vukû ve inkârcıların şüpheleri şeklinde üç başlıkta incelediği, bu sistematiğin Îcî, Teftâzânî, Cürcânî ve Hatîbzâde gibi isimlerce geliştirildiği belirtilmiştir. Gelişmiş bir rü’yetullah tartışması için Cürcânî’nin Şerhu’l-Mevâkıf’ı önerilmiştir.
Yöntem: cedel, kelam ve akaid: Metindeki “fe-in kâle kâilün” kalıbının cedel yöntemine ait olduğu, burada başlangıç düzeyde uygulandığı, Râzî’de ise çok geniş bir hâl alacağı ifade edilmiştir. Hocamız, rü’yetullah bahsinde ayet, hadis, Arap dili ve cahiliye şiiriyle yürüyen dilsel ve gramatik bir yöntemin öne çıktığını, henüz aklî bir yorum çerçevesinin bulunmadığını, aklî delillere ancak aklî yöntemle cevap verilebileceğinden bu yöntemin Mu’tezile’nin aklî delilleri karşısında yetersiz kaldığını söylemiştir. Kelamı bir konuyu aleyhindeki delillerle birlikte bilmek, akaidi ise aleyhindeki delilleri bilmeden bilmek olarak ayırmıştır. Kelam tarihindeki “somut Tanrı tasavvurundan soyut Tanrı tasavvuruna” geçiş sürecine de değinilmiş; Mu’tezile’nin tenzih endişesiyle bu geçişte ağır bir bedel ödediği, Ehl-i Sünnet’in ise felsefî olmayan, halkın da ulaşabileceği ve kavrayabileceği, teşbih ile tecsime düşmeyen dengeli bir orta yol, bir Tanrı fikri kurduğu; kelam ilmini Mu’tezile’nin kurduğu, Ehl-i Sünnet kelamının da aynı yöntemden farklı içeriklerle beslendiği vurgulanmıştır.
Sonuç olarak Prof. Dr. Osman Demir, bu derste rü’yetullah meselesinin el-İbâne üzerinden Ehl-i Hadis yönteminin Ehl-i Sünnet öncesi dönemde bir konuyu nasıl ortaya koyduğunu göstermek için ele alındığını belirtmiştir. el-İbâne’de henüz sonraki kelam metinlerinde görülecek olan optik teorilerinin (şuâ ve nesne-ışın teorileri) veya gelişmiş cedel formlarının bulunmadığını; metnin ağırlıklı olarak dil, tefsir ve rivayet merkezli bir Ehl-i Hadis savunması yaptığını, metinde ayet, hadis ve Arap dilinden istişhada dayanan bir yöntemin bulunduğunu, Mu’tezile’ye cevap verebilmek için onların aklî yönteminin tadil edileceğini, te’vilin başlamasıyla kelamın da başlayacağını vurgulamıştır. Ders, gelecek hafta Eş’arî’nin kelam yöntemini ve te’vili savunduğu Risâle fî İstihsâni’l-Havz fî İlmi’l-Kelâm’ın ele alınacağı hatırlatılarak sona ermiştir.
Nûr Suresi Tefsiri ve 5 Yuva - Prof. Dr. Mehmet GÖRMEZ - (Sultanahmet Camii)
İzlemek İçin ⬇️
youtu.be/tblqnweHkOI
İDE Akademi | Fıkıh ve Fıkıh Usûlünde Kurucu Metinler
Hocamız Prof. Dr. Oğuzhan Tan, bu dersinde Hanefî fakihlerinden El-Hassâf’ın Kitâbü’l-Hiyel adlı eserini ele almış ve eseri, fıkhın ilmî birikim olmaktan çıkarak toplumun gündelik hayatında uygulanan bir hukuk sistemine dönüşmesi bağlamında değerlendirmiştir.
Hocamıza göre Hanefî mezhebinin gelişiminde üç temel aşamadan söz edilebilir. İlk aşamada İmam Ebû Hanîfe, Irak coğrafyasında mevcut olan fıkhî birikimi kendi ders halkasında yoğunlaştırarak bir ekol ve düşünce çerçevesi oluşturmuştur. İkinci aşamada başta Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed olmak üzere öğrencileri, bu birikimi tedrisat ve telif faaliyetleriyle geliştirmiştir. Özellikle Ebû Yûsuf, kadılık görevi ve devlet yönetimiyle ilişkisi sayesinde Hanefî fıkhının yargı ve kamu hukuku alanlarında uygulanmasına önemli katkıda bulunmuştur. Üçüncü aşamada ise Abbâsî Devleti'nin ihtiyaçları doğrultusunda fıkhın daha teknik ve uygulamaya dönük bir hukuk sistemine dönüşmesi söz konusu olmuştur. Artık mesele yalnızca bir fakihin kendisine yöneltilen soruya cevap vermesi değildir. Devletin yargı faaliyetlerini yürütmesi, insanların sözleşme yapması, borçlanması, mülkiyet devretmesi ve gündelik hukukî ilişkilerini düzenlemesi gerekmektedir. Dolayısıyla fıkıh, kendi kavramları, kurumları, usulleri ve uygulama teknikleri bulunan bir hukuk sistemi hâline gelmiştir. Hicrî 261’de vefat eden ve Bağdat’ta kadılık da yapan Hassâf bu dönüşümün temsilcilerindendir. Edebü’l-Kazâ yargılama usulünü; Kitâbü’ş-Şürût sözleşmelerin kuruluşunu; el-Mehâdır ve’s-Sicillât tutanak ve kayıtları konu edinir. Kitâbü’l-Hiyel de insanların hukukî sorunlara mevcut kurallar içerisinde nasıl çözüm aradıklarını gösterir.
Hile nedir: aldatma mı, çıkış yolu mu?
Hocamız, Kitâbü’l-Hiyel'i değerlendirmeden önce hile kavramının anlamı üzerinde durmuştur. Hile kelimesinin günümüz Türkçesinde çoğunlukla aldatma, kandırma ve dürüst olmayan davranışları ifade ettiğini ancak kelimenin aslında insanı zor bir durumdan kurtaran çare, tedbir veya çıkış yolu anlamına da geldiğini belirtmiştir.
Bu çerçevede hileyi yalnızca başkalarını kandırmak veya hukuk kurallarından kaçmak şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Bazen insanlar, karşılaştıkları hukukî, toplumsal veya siyasî sorunları çözebilmek için mevcut kurallar içerisinde farklı yollar arayabilirler. Hocamıza göre Fıkıhta ta‘rîz veya meârîz olarak ele alınan ifadeler sözün zahirî anlamıyla kastedilen anlam arasındaki farklılığı göstermektedir. Ancak burada temel mesele, kullanılan ifadenin doğruluğundan ziyade hangi amaçla kullanıldığıdır. Bir insanın kendisini haksız bir baskıdan korumak için başvurduğu yöntemle başkasının hakkını ortadan kaldırmak için kullandığı yöntem aynı şekilde değerlendirilemez.
Hilenin Başlıca Kullanım Alanları
Hocamız, Hassâf'ın Kitâbü’l-Hiyel'de ele aldığı uygulamaları beş temel gerekçe altında değerlendirmiştir.
Birincisi: Haramdan helale çıkış
Hassâf'a göre hilenin meşru kullanım alanlarından biri, kişinin harama düşmeden içinde bulunduğu durumdan çıkmasını sağlamaktır. Buna karşılık başkasının hakkını ortadan kaldıran, haksız bir işlemi meşru gösteren veya bir şeyin meşruiyetini bozan hileler kabul edilemez. Hocamız bu ayrımı, Hz. Peygamber'in hurma alışverişine ilişkin uygulamasıyla açıklamıştır. Bir kişinin iki ölçü düşük kaliteli hurmayı bir ölçü kaliteli hurmayla değiştirmesi yerine, önce elindeki hurmayı satması ve elde ettiği parayla kaliteli hurmayı satın alması tavsiye edilmiştir. İki işlem sonunda elde edilen ekonomik sonuç aynı görünmektedir. Ancak hocamıza göre hukuk yalnızca işlemin sonucuyla ilgilenmez; işlemin nasıl kurulduğunu, hangi hak ve yükümlülükleri doğurduğunu ve ileride ortaya çıkabilecek ihtilafları da dikkate alır.
Benzer şekilde kişinin henüz sahip olmadığı bir malı satmasıyla o malı temin ettikten sonra satması arasında da önemli bir hukukî farklılık bulunmaktadır. Hocamız fincan ticareti örneği üzerinden, malın mülkiyetinin ve hasar sorumluluğunun kime ait olduğunun belirlenmesinin önemini açıklamıştır. Dolayısıyla şeklen aynı görünen işlemler, hukukî mahiyetleri ve doğurdukları sonuçlar bakımından birbirinden farklı olabilir. Hukukî şekil şartları yalnızca işlemleri zorlaştırmak için değil, hakları korumak ve gelecekte ortaya çıkabilecek ihtilafları önlemek için vardır.
İkincisi: Yükümlülükten kaçınma
Hilenin ikinci kullanım alanı, kişinin üzerine düşen dinî veya hukukî yükümlülüklerden kaçınmasıdır. Hocamız bu durumu hile-i şer‘iyyenin olumsuz örneklerinden biri olarak değerlendirmiştir. Örneğin zekât vermekle yükümlü olan bir kişinin, malının üzerinden bir yıl geçmesine kısa bir süre kala malını eşine veya başka bir kişiye hibe etmesi, ardından tekrar geri alması, şeklen zekât yükümlülüğünün doğmasını engelleyebilir. Ancak burada kişinin amacı, gerçekte zekât vermekten kaçmaktır.
Hocamız, Ebû Yûsuf'un bu davranışı dinî ve ahlâkî bakımdan doğru bulmadığını; buna karşılık yapılan hibenin hukukî sonuçları sebebiyle hâkimin her durumda kişiyi zekât ödemeye zorlayamayacağını belirtmiştir. Bu örnek, fıkıhta hükümlerin kazâî ve diyânî yönleri arasındaki farklılığı ortaya koymaktadır. Bir işlem yargı önünde geçerli kabul edilebilir; ancak bu durum onun mutlaka dinî ve ahlâkî bakımdan da doğru olduğu anlamına gelmez.
Hocamız aynı meseleyi, eşine zarar vermek amacıyla boşama ve ric‘at hükümlerini kötüye kullanan kişinin davranışı üzerinden de açıklamıştır. Kişi, hukukun tanıdığı bir imkânı kullanarak eşinin iddet süresini uzatabilmekte, fakat bunu haksız bir amaçla gerçekleştirmektedir. Burada belirleyici olan, işlemin yalnızca şekli değil, kişinin niyetidir.
Üçüncüsü: Kişisel veya siyasî baskı karşısında korunma
Hilenin bir diğer kullanım alanı, kişinin haksız baskı ve zorlamalar karşısında kendisini korumasıdır. Hocamız bu bağlamda İbrâhim en-Nehaî'nin, Haccâc b. Yûsuf'un baskısından korunmak amacıyla başvurduğu yöntemi anlatmıştır. İbrâhim en-Nehaî, kendisinin nerede olduğunu soranlara, sözün farklı anlamlarından yararlanarak cevap verilmesini istemiştir. Böylece kullanılan ifade, söyleyen kişinin kastettiği anlam bakımından doğru olmakta; ancak soruyu yönelten kişi tarafından farklı anlaşılabilmektedir.
Dördüncüsü: İhtiyacı karşılama ve muâmele-i şer‘iyye
Hocamız, özellikle ticaret ve iktisadî ilişkilerde ortaya çıkan ihtiyaçların, mevcut hukukî kurallar içerisinde farklı çözüm arayışlarına yol açtığını belirtmiştir. Bu kapsamda ele aldığı önemli örneklerden biri îne akdidir. Hocamız, bir malın vadeli ve peşin satışlar yoluyla el değiştirmesi sonucunda, görünürde ayrı ayrı meşru işlemler gerçekleştirilmesine rağmen, ekonomik bakımdan faizli borç ilişkisine benzeyen bir sonucun ortaya çıkabileceğini açıklamıştır. Bu uygulamanın Osmanlı dönemindeki para vakıfları ve muâmele-i şer‘iyye tartışmalarıyla ilişkisine de değinmiştir. Özellikle Ebussuûd Efendi ile Birgivî arasındaki tartışmayı hatırlatarak, şeklen hukuka uygun görünen işlemlerin dinin özü ve maksatları açısından ayrıca değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir.
Hocamız ayrıca şüf‘a hakkından kaçınma amacıyla gerçekleştirilen mülkiyet işlemlerini ve önceden anlaşılmış evlilik yoluyla boşama hükümlerini aşmaya yönelik uygulamaları ele almıştır. Bu örneklerde asıl sorun, tek tek işlemlerin hukukî şekillerinden ziyade, işlemlerin hangi amaçla bir araya getirildiğidir. Aynı hukukî işlem, doğal bir süreç içerisinde gerçekleştiğinde meşru olabilirken, başkasının hakkını ortadan kaldırmak için önceden planlandığında bir hile niteliği kazanabilmektedir. Hocamız, günümüzde sigorta ve İslâm bankacılığı alanlarında karşılaşılan meseleleri de bu çerçevede değerlendirmiştir. Özellikle ekonomik hayatın ortaya çıkardığı ihtiyaçlar karşısında, fakihlerin mevcut hukukî kurallar içerisinde meşru çözümler geliştirmeye çalıştığını belirtmiştir.
Beşincisi: Gelecekteki ihtilafları ve belirsizlikleri önleme
Hilenin beşinci kullanım alanı, hukukî ilişkilerin geleceğini güvence altına almak ve ortaya çıkabilecek anlaşmazlıkları önlemektir. Hocamız bu durumu, günümüzde avukatların müvekkillerine sundukları hukukî danışmanlık ve sözleşme hazırlama faaliyetlerine benzetmiştir.
Hassâf'ın verdiği örneklerden biri kira sözleşmesidir. Ev sahibi, kiracının sözleşme süresi sonunda evi boşaltmamasından endişe etmektedir. Bu ihtimali önlemek amacıyla, sözleşmeye sonraki dönem için yüksek kira bedeli öngören hükümler konulabilmektedir. Ancak Hassâf yalnızca ev sahibinin hakkını korumakla yetinmemiş, kiracının karşılaşabileceği mağduriyetleri de dikkate almıştır. Örneğin kiracının evi teslim etmek istemesine rağmen ev sahibini bulamaması durumunda, teslim işlemini gerçekleştirebileceği güvenilir üçüncü bir kişinin belirlenmesini önermiştir. Hocamıza göre bu örnekler, fıkhın yalnızca genel hukuk kurallarından ibaret olmadığını; insanların kendi ihtiyaçlarına uygun sözleşmeler hazırlamalarına, haklarını korumalarına ve gelecekteki hukukî ilişkilerini düzenlemelerine de imkân tanıdığını göstermektedir.
Hile-i Şer‘iyye ile Sedd-i Zerîa Arasındaki İlişki
Hocamız dersin son bölümünde hile-i şer‘iyye meselesini sedd-i zerîa ilkesiyle karşılaştırmıştır. Sedd-i zerîa, esas itibarıyla meşru görünen bir fiilin açık biçimde gayrimeşru bir sonuca yol açması durumunda, bu sonuca götüren vasıtanın da engellenmesidir. Örneğin üzüm satmak normal şartlarda meşru bir ticaret faaliyetidir. Ancak üzümün içki üretmek amacıyla satın alındığı biliniyorsa, bu satışın sonucunu da dikkate almak gerekir. Aynı şekilde fitne döneminde silah satışı da silahın hangi amaçla ve kimler tarafından kullanılacağı dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Hocamız burada hukukun yalnızca fiilin kendisiyle değil, sebep olduğu sonuçlarla da ilgilenmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Sedd-i zerîada, başlangıçta meşru görünen bir işlem, gayrimeşru bir sonuca götürdüğü için engellenmektedir. Hile-i şer‘iyyede ise hukukî bakımdan meşru görünen işlemler yoluyla bir sonuca ulaşılmakta; fakat bu sonucun ahlâken ve dinen gerçekten meşru olup olmadığı tartışılmaktadır. Dolayısıyla her iki meselede de sebep-sonuç ilişkisi önem taşımaktadır. Asıl soru, bir işlemin hukukî bakımdan geçerli olmasının, onun ahlâkî ve dinî bakımdan da doğru kabul edilmesi için yeterli olup olmadığıdır.
Mezheplerin Hile-i Şer‘iyye ve Sedd-i Zerîaya Yaklaşımı
Hocamız, mezheplerin bu iki meseleye yaklaşımlarını karşılaştırarak aralarındaki metodolojik farklılıklara dikkat çekmiştir. Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri, sedd-i zerîa ilkesine daha fazla önem vermekte ve harama götüren yolların da engellenmesi gerektiğini savunmaktadır. Aynı nedenle bu iki mezhep, hile-i şer‘iyyeye karşı daha eleştirel bir yaklaşım benimsemiştir. Özellikle İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye'nin hile-i şer‘iyyeye yönelik kapsamlı eleştirileri bulunmaktadır. Şâfiîler ise hukukî işlemleri daha çok kendi şartları ve bağımsız geçerlilikleri çerçevesinde değerlendirmektedir. Bir işlemin başka bir kişinin haram davranışına vesile olma ihtimali, o işlemin kendiliğinden haram sayılmasını gerektirmemektedir.
Hanefîler ise hile-i şer‘iyye uygulamalarıyla tanınmaktadır. Ancak hocamız, bunun Hanefîlerin her türlü hileyi kabul ettikleri anlamına gelmediğini özellikle vurgulamıştır. Nitekim Hassâf, başkasının hakkını ortadan kaldıran ve haksız bir işlemi meşru göstermeye çalışan hileleri açıkça reddetmektedir. Hocamıza göre mezhepler arasındaki farklılıklar mutlak ayrılıklar olarak değerlendirilmemelidir. Bir mezhebin istihsanı, diğerinin maslahatı veya sedd-i zerîayı kullanması, öteki mezheplerin aynı yöntemlerden hiçbir şekilde yararlanmadıkları anlamına gelmez. Aksine bütün mezhepler, karşılaştıkları meselelerin niteliğine göre benzer hukukî düşünme yöntemlerinden farklı ölçülerde yararlanmaktadır. Farklılık, çoğu zaman kullanılan yöntemlerin varlığından ziyade, onlara verilen ağırlık ve uygulama biçimindedir.
İDE AKADEMİ | Analitik Tefsir Okumaları
Dr. Halil Şimşek hocamızla Kalem sûresinin 8–43. âyetlerini Taberî’nin açıklamaları üzerinden ele aldık. Muhatapların tutumlarından bahçe sahipleri kıssasına ve âhiret sahnelerine uzanan okumada, kelimelerin anlamlarını ve rivayetlerin yorumdaki rolünü takip ettik.
“İdhân” kelimesi için aktarılan inkâr, karşılıklı taviz ve yumuşama anlamları değerlendirilirken Taberî’nin karşılıklı meyletme yorumunu İsrâ sûresindeki âyetlerle desteklemesi üzerinde duruldu. Sûrede eleştirilen kişilerin özellikleri de kelimelerin anlam alanları gözetilerek okundu. “Mehîn”in yalnızca yalancılıkla açıklanmasının anlamı daraltabileceğine değinilirken “utüll” ve “zenîm” hakkındaki farklı tasvirler, belirli bir kişinin mi yoksa genel bir karakterin mi anlatıldığı sorusunu gündeme getirdi. “Burundan damgalama” ifadesinde ise fiziksel iz ve itibar kaybı yorumlarıyla Taberî’nin kişinin bâtıl üzere olduğunun açığa çıkarılmasını öne çıkaran tercihi karşılaştırıldı.
Bahçe sahipleri kıssasında nimet karşısındaki sorumluluk ve yoksulları mahrum bırakma niyeti öne çıktı. Babalarının yoksullara ayırdığı payı vermemeye karar veren çocuklara ilişkin rivayetler, kıssanın toplumsal boyutuyla birlikte değerlendirildi. “İstisna etmeme” ve tesbihin “inşallah demek” ile ilişkilendirilmesi de bu bağlamda sorgulandı: Kıssanın ağırlığı söylenmeyen bir sözde mi, yoksa paylaşmama kararında mıydı? “Hard” ve “evsat” kelimelerine verilen anlamlar üzerinden ilerleyen okumada, bahçe sahiplerinin kayıplarını fark etmeleri, zulümlerini kabul etmeleri ve tövbeleri birlikte ele alındı.
Ardından müslimlerle mücrimlerin âhirette aynı tutulacağı beklentisini reddeden sorulara geçildi. “Nasıl hükmediyorsunuz?” hitabı ve bu hükmü destekleyen bir kitap, söz veya şahit aranması üzerinden muhatapların iddialarının dayanakları tartışıldı. Hocamız, bu hitabın arkasındaki konuşmaların tamamının Kur’an’da aktarılmamış olabileceğine dikkat çekti.
“Yevme yükşefu an sâk” ifadesinde ise durumun şiddetlenmesi, kıyamet dehşetinin başlaması ve perdenin açılması şeklindeki mecazî açıklamalar, tecelli, tanınma ve secde sahnelerini içeren rivayetlerle karşılaştırıldı. Cahiliye şiiri ve savaş deyimlerinin yorumdaki yerine, İbn Abbas’a nispet edilen farklı açıklamalara ve bazı rivayetlerin zâhirî okumaya açık oluşuna değinildi. Son olarak secde edememe anlatısı üzerinden, dünyadaki tutumla âhirette kaybedilen imkân arasındaki ilişki üzerinde duruldu.
Ders boyunca Taberî’nin aktardığı görüşler kadar tercihlerini ve gerekçelerini de anlamaya çalıştık. Kelimeler ve rivayetler etrafında açılan sorular, âyetin ifadesiyle onu açıklayan yorumları ayırt ederek okumayı sürdürmemize vesile oldu.
İDE Uluslararası | Uluslararası Düşünce Akademisi
Uluslararası Düşünce Akademisi kapsamında “Yerel Sesler, Evrensel Hikmet: Doğu ve Güneydoğu Asya’da İslam Düşünce Geleneklerinin İnşası” başlıklı seminerini gerçekleştiren Dr. Naoki Yamamoto, İslam’ın Doğu ve Güneydoğu Asya’daki tarihî tecrübesini, farklı kültürlerle kurduğu ilişkileri ve bölgeler arasında gelişen ilmî bağları ele aldı. Bu tecrübenin İslam medeniyetini anlama biçimimize katkılarını vurgulayan hocamız, şu hususlara değindi:
- İslam’ın farklı coğrafyalardaki tecrübeleri, birbirinden kopuk bölgesel örnekler olarak değerlendirilmemelidir. Timothy Mitchell’in Colonising Egypt adlı eserinde ele aldığı üzere, modern Avrupa’nın dünyayı sınıflandırılacak bir sergi veya müze nesnesi olarak görmesi, diğer toplumları anlama biçimini de etkilemiştir. Doğu Asya, Afrika veya Malay İslamı gibi adlandırmalar da bu tecrübeleri birbirinden yalıtılmış kültürel unsurlara indirgeme riski taşır.
- Farklı kültürleri tanımak kadar, bu kültürlere ilişkin bilginin İslam medeniyetine ve varlığa bakışımızı nasıl dönüştürdüğü de önemlidir. İslam medeniyeti, bugünkü ulus-devlet sınırlarıyla açıklanamayacak bir ilişkiler ağı içinde gelişmiştir. Âlimlerin, kitapların ve fikirlerin coğrafyalar arasındaki dolaşımı, bu medeniyetin bütünlüğünü sağlayan temel unsurlardandır.
- Malay-Endonezya havzasındaki İslamlaşma sürecinde tasavvuf ve sûfîlerin tebliğ faaliyetleri önemli bir yer tutar. Dokuz Veli olarak bilinen Wali Songo geleneği, bu tecrübenin örneklerindendir. Sunan Kalijaga’nın gölge oyununu, Sunan Kudus’un ise yerel mimari unsurları tebliğ faaliyetlerinde değerlendirmesi, İslam’ın mesajının yerel kültürlerle ilişki kurularak aktarılabildiğini gösterir.
- Güneydoğu Asya, İslam dünyasının ilmî merkezlerinden kopuk bir bölge değildir. Hint Okyanusu üzerinden Hicaz’la kurulan bağlar, bölgenin ilmî hayatını beslemiştir. On yedinci yüzyıl âlimlerinden İbrahim el-Kûrânî’nin Cavalı talebelerinin tasavvufî ve fıkhî meselelerine eserleriyle cevap vermesi, bu ilmî alışverişin önemli örneklerindendir.
- İlmî ilişkiler, toplumsal ve siyasi hayatta da karşılık bulmuştur. Kûrânî’nin talebelerinden Yusuf el-Makassarî’nin sömürgeciliğe karşı mücadelesi ve Güney Afrika’ya uzanan sürgün hayatı, ilim ile amelin farklı coğrafyalara yayılan etkisini gösterir.
- Çin’deki Müslümanların tecrübesi, Güneydoğu Asya’dan farklı şartlarda şekillenmiştir. Müslümanlar, azınlık olarak yaşadıkları ve İslam geleneğine dayanmayan bir siyasi ve düşünsel yapı içinde dinî kimliklerini koruyarak kendilerini ifade etmenin yollarını aramışlardır. Bu arayış, Çin’in dili ve düşünce birikimiyle ilişki kuran özgün bir ilmî geleneğin oluşmasına katkı sağlamıştır.
- Çince İslam klasikleri olarak anılan Han Kitab geleneği, İslamî kavramların farklı bir dil ve düşünce dünyasında ifade edilmesi bakımından önemlidir. Mǎ Bǎiliáng ve Liu Zhi gibi düşünürler, kelimeleri doğrudan tercüme etmekle yetinmemiş; İslam’ın anlam dünyasını koruyarak Çin dilinde yeniden ifade etmeye çalışmışlardır.
- Bu yaklaşımın esası, kelimeler değişse de anlamın korunmasıdır. Liu Zhi’nin Budizm’deki “Üç Araç” kavramını şeriat, tarikat ve hakikat mertebeleriyle ilişkilendirerek İslamî bir muhtevayla yorumlaması, farklı bir düşünce geleneğinin kavramlarından yararlanma örneğidir. Burada belirleyici olan, kullanılan kavramların İslam’ın hakikatini doğru biçimde aktarmasıdır.
- Jin Tianzhu’nun Qingzhen Shiyi adlı eseri, Çin toplumunda İslam’a yönelik itiraz ve önyargılara verilen cevapları içerir. Yazar, Konfüçyüsçülüğün ahlâkî ideallerinin İslam’da karşılık bulduğunu savunarak Müslümanların içinde yaşadıkları toplumla kendi dinî kimliklerinden hareketle ilişki kurabileceklerini göstermiştir.
- Zhang Chengzhi’nin Ruhun Tarihi adlı eserinde ele aldığı Nakşibendî Cehriyye geleneği, tasavvufun insanın ahlâkî ve toplumsal sorumluluklarıyla ilişkisini ortaya koyar. Bu tecrübede ilim ve fikrî çaba, insanın hayatına yön veren ve onu dönüştüren bir mahiyet taşır.
- Günümüz İslam düşüncesini yalnızca Batı’nın kavramları üzerinden ele almak, medeniyetimizin farklı coğrafyalardaki birikimini gözden kaçırmamıza yol açar. Doğu Asya’daki İslam geleneği, kendi hakikatini koruyarak başka dil ve kültürlerle ilişki kurmanın örneklerini barındırır. Bu miras, hem İslam medeniyetini daha bütüncül anlamak hem de farklı dünyalarla sahih ilmî bağlar kurmak bakımından önemlidir.
İDE Akademi | Akaid ve Kelam Metinlerini Yeniden Düşünmek
İslam Düşünce Enstitüsü bünyesinde gerçekleştirilen Mütefekkir Programının bu haftaki dersinde Prof. Dr. Osman Demir, Ehl-i Sünnet kelamının kurumsallaşmasından önceki dönemi örnekleyen el-İbâne an Usûli’d-Diyâne adlı metni tahlil etmeye başlamıştır. Dersin merkezinde metnin İmam Eş’arî’ye nispeti tartışmasından çok, Mu’tezile ile Ehl-i Hadis arasındaki kutuplaşma ve Ehl-i Sünnet’in bu iki kamp arasında “üçüncü yol” olarak doğuşu yer almıştır. Hocamız, İbâne için iki ders ayıracaklarını, ardından Eş’arî okumaları bağlamında kelamı Ehl-i Sünnet içinde temellendirmeye dönük kısa bir risale olan Risâle fî İstihsâni’l-Havz fî İlmi’l-Kelâm’a bir ders ayıracaklarını belirtmiştir.
Dersin ilk bölümünde metnin statüsü ve okunma gerekçesi ele alınmıştır. Hocamız, İbâne’nin orijinal bir metin olduğunu, ancak Eş’arî’ye ait olmama ihtimalinin yüksek olduğunu söylemiştir. Gerekçe olarak Bâkıllânî ve Cüveynî gibi Eş’arî geleneğinin önemli isimlerinde ve İbnü’n-Nedîm’de metne hiçbir atıf bulunmaması, ilk atıfların ise Ahvâzî, İbn Asâkir ve İbn Teymiyye gibi olumsuz ve ideolojik saiklerle hareket eden isimlerden gelmesi gösterilmiştir. Metnin hicrî 3-4. asırlarda, Hanbelî bağlamında üretildiği, Eş’arî’nin görüşleriyle haberî sıfatlar dışında büyük ölçüde paralel olduğu ifade edilmiştir. Bu nedenle metin Eş’arî’yi öğrenmek için değil, Ehl-i Hadis düşüncesini ve Eş’arîlik öncesi ayrımları görmek için okunmaktadır. Hocamız, ilk iki asrın Mu’tezile, sonraki iki asrın Hanbelîlik ve Ehl-i Hadis dönemi olduğunu, Ehl-i Sünnet’in de tevile gidenlerle tevili reddedenler arasında sıkışan düşüncenin üçüncü akımı olarak doğduğunu vurgulamıştır. Eş’arî’nin Mu’tezile’den ayrılışının sebeplerinden biri olarak da bu Hanbelî baskısını göstermiştir. Eş’arî’nin Basra’da üç konuda (ru’yetullah, halku’l-Kur’ân, halku ef’âli’l-ibâd) Mu’tezile’den ayrıldığını ilan ettiği de aktarılmıştır.
Dersin ikinci kısmında metnin “ehl-i zeyğ ve bid’at” bölümü incelenmiştir. Metin, Mu’tezile ve Kaderiyye’yi kendi heva ve görüşlerine göre nassı te’vil etmekle suçlamakta, ayrıca ru’yetullah, halku’l-Kur’ân, şefaat ve kabir azabı konularında Kitap, sünnet ve sahabe icmâından ayrılmakla itham etmektedir. Hocamız, “haktan sapanlar” nitelemesinin betimleyici değil değerlendirici olduğunu, her ekolün kendini ehl-i hak saydığını belirtmiştir. Metnin tevil karşıtı bir karakter taşıdığı, tevili bir bozulma olarak gördüğü vurgulanmıştır.
Mecûsîlere benzetme ve meşiet meselesi: Kaderiyye’nin “bu ümmetin Mecûsîleri” olarak nitelendiği hadise atıfla, kötülüğü insana gerçek anlamda nispet etmenin iki yaratıcı anlayışına götürdüğü ileri sürülmüştür. Mu’tezile’nin Allah’ın dilemediği şeyin insan eliyle gerçekleşebileceği görüşü ise meşiet ve ilmin kapsamına dair ayetlerle eleştirilmiştir. Kur’ân’ın yaratılmış olduğunu söyleyenlerin müşriklere benzetilmesi de aynı sert dilin bir örneği olarak gösterilmiştir.
Cehennemden çıkış ve tekfir dili: Büyük günah işleyenlerin cehennemde ebedî kalacağı iddiasına karşı hocamız, çıkışın dayanağının ayetler değil hadisler olduğunu belirtmiştir. Metindeki “kâfirdir, müşriktir, Mecûsîdir” hükümlerinin toplumsal yansımalarının ağır olabileceği, bu zihniyetin günümüzde de sürdüğü ifade edilmiştir. Hocamız ayrıca kelamın siyasetle birlikte ilerlediğini, birçok akaid cümlesinin bağlamının siyasî olduğunu, Ehl-i Sünnet kavramının ise Watt’ın “genel dinî hareket” dediği çoğunluğun ehl-i bid’atten kendini ayırma arayışının sonucu olarak ortaya çıktığını belirtmiştir.
Dersin üçüncü bölümünde metnin “ehl-i hak ve sünnet” kısmına geçilmiştir. Metnin temel yöntemi Kitap’a, sünnete, sahabe ve tâbiîn rivayetlerine ve hadis imamlarına sarılmaktır (et-temessük). Hocamız bunu bir tür literalizm olarak değerlendirmiştir. Ahmed b. Hanbel’in methedilmesi, mihneden sonra Hanbelîliğin Abbâsî toplumunda kazandığı güçle ilişkilendirilmiştir. “Cümletü kavlinâ” bölümünde îmân esasları, cennet, cehennem, kıyamet ve ba’s sıralanmıştır. Haberî sıfatlarda metin istivâ, vech, yed ve ayn’ı bilâ keyf ispat eder, tevil etmez. Hocamız bunun, somut Tanrı tasavvurundan soyut Tanrı tasavvuruna geçişin bir ara örneği olduğunu söylemiştir. Bu aşamada kelamdan çok tefsirin bulunduğunu, kelamın tevil ile ortaya çıkacağını ifade etmiştir. İlim sıfatı konusunda Mu’tezile’nin “ilmuhû zâtuhû” anlayışı, teaddüd-i kudemâ endişesi ve Hristiyan logos tartışmaları çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Kelâmullah, kader ve hidayet: Metnin “Allah’ın kelamı mahluk değildir” dediği, ancak lafzî ve nefsî kelam ayrımının henüz bulunmadığı belirtilmiştir. Hocamız, bu ayrımın İbn Küllâb’a ait olduğunu, Eş’arîliği kuran düşüncenin Küllâbiyye olduğunu ve Eş’arîlerin kendilerini uzun süre bu adla andığı ifade edilmiştir. Kader tartışmasında Allah’tan başka halik olmadığı vurgulanmış, kesb teorisinin metinde henüz bulunmadığı, ilk olarak Dırâr b. Amr’a dayandığı hatırlatılmıştır. Hidayet ve lütfun yalnızca müminlere has olduğu, Mu’tezile’de ise genel anlam taşıdığı belirtilmiştir.
Ehl-i kıble ve selef: Metne göre ehl-i kıbleden hiç kimse, zina, hırsızlık ve içki gibi büyük günahlar sebebiyle tekfir edilemez. Bu görüş Hâricîlere karşı geliştirilmiş bir tutumdur. Ancak günahı helal sayma ve küçümseme küfür olarak kabul edilmiştir. Hocamız, bir mezhebin görüşünün kendi kaynaklarından öğrenilmesi gerektiğini belirterek Mu’tezile’yi de kendi metinlerinden okunması gerektiğini söylemiştir.
Sonuç olarak Prof. Dr. Osman Demir, “selef sevgisi” ifadesinden hareketle selef kavramının günümüzde olumsuz algılansa da önemli olduğunu, içeriğinin doğru düşünce ve fikirlerle yeniden doldurulması gerektiğini belirtmiştir. Ders, gelecek hafta ru’yetullah ve halku’l-Kur’ân konularının ele alınacağı hatırlatılarak sona ermiştir.
İDE Akademi | Fıkıh ve Fıkıh Usulünde Kurucu Metinler
Prof. Dr. Ahmet Temel hocamız, bu haftaki dersinde Cessâs’ın el-Fusûl fi’l-Usûl adlı eserini merkeze alarak Hanefî fıkıh usulünün gelişimini, İmam Şâfiî’nin er-Risâlesiyle arasındaki metodolojik farklılıkları ve haber-i vâhidin hücciyeti meselesini ele aldı.
Ebû Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî el-Cessâs (ö. 370/981), Rey’de doğmuş, genç yaşlarında Bağdat’a yerleşmiş ve Ebü’l-Hasan el-Kerhî’nin vefatının ardından Bağdat Hanefîliğinin önde gelen temsilcisi olmuştur. Fıkıh, tefsir, hadis ve kelamla iştigal eden Cessâs, Tahâvî’nin Muhtasar ve İhtilâfü’l-Fukahâ adlı eserleri üzerine çalışmalar yapmış, ayrıca Ahkâmü’lKur’ân adlı eserini kaleme almıştır. Bununla birlikte asıl belirleyici etkisi fıkıh usulündedir. Kelâmî görüşleri bakımından Mûtezile ile ilişkisi ise tek yönlü bir aidiyetle açıklanamayacak niteliktedir. Bazı meselelerde Mûtezilî yaklaşımlara yakınlık gösterirken bazı meselelerde bu yaklaşımlardan ayrılmaktadır. İmam Şâfiî’nin er-Risâlesi ile Cessâs’ın yaklaşık bir buçuk asır sonra kaleme aldığı elFusûl fi’l-Usûl, fıkıh usulünün teşekkülündeki iki farklı aşamayı temsil etmektedir. er-Risâle, usulî meseleleri doğrudan teorik tartışmaların konusu hâline getiren kurucu bir metin iken elFusûl, yaklaşık 105 bablık kapsamı, kavramsal tanımları, görüşlerin delilleriyle birlikte nakledilmesi ve itiraz-cevap yöntemiyle daha teknik ve gelişmiş bir usul dili ortaya koymaktadır. Cessâs’ın İmam Şâfiî’den önemli bir farkı, kendisinden önceki usul birikimine sistemli biçimde atıfta bulunmasıdır. Özellikle Îsâ b. Ebân’ın günümüze ulaşmayan elHucecü’s-Sagîr ve el-Hucecü’l-Kebîr adlı eserleri, Kerhî’nin görüşleri ve Cübbâîler gibi kelamcıların tartışmaları el-Fusûl aracılığıyla takip edilebilmektedir. Câhız’a nispet edilen elFütyâ fi’l-Usûl gibi günümüze ulaşmayan çalışmalar da bu birikimin parçalarıdır. Dolayısıyla İmam Şâfiî ile Cessâs arasında geçen ve hadis ilminin altın çağı olarak nitelendirilen hicrî üçüncü asır, fıkıh usulünün kesintiye uğradığı bir dönem değildir. Usulî tartışmalar bu süreçte müstakil risaleler, belirli meselelere yönelik reddiyeler ve eser mukaddimeleri üzerinden devam etmiş; Cessâs ise bu ilmî birikimi daha kapsamlı bir usul metninde bir araya getirmiştir. Bu sürekliliğin temelinde, İmam Şâfiî’nin telezzüz, İmam Muhammed’in tahakküm olarak nitelendirdiği delilsiz hüküm verme anlayışının reddi ve her şer‘î iddianın delille temellendirilmesi gerekliliği bulunmaktadır.
El-Fusûl, umum-husus, mücmel-mübeyyen, tahsis, nesih ve beyân gibi lafız bahisleriyle başlayarak kıyas, haber, icma ve istihsan meselelerini ele almaktadır. Lafız bahislerine verilen geniş yer, fıkıh usulünün Kur’an’ın manalarını sahih biçimde anlama gayesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu çerçevede Hanefîler ile cumhur arasındaki temel ayrımlardan biri, âmm lafzın delaletinin Hanefîlerce kat‘î, cumhur tarafından ise zannî kabul edilmesidir. Hanefîlere göre âmm lafız, kapsamındaki bütün fertlere delalet eder ve kat‘î olan bu delalet, aynı derecede güçlü bir delil bulunmadıkça zannî bir delille sınırlandırılamaz. Ramazan orucunu emreden ayette hastalık ve yolculuk hâllerinin istisna edilmesi, tahsisin nasla gerçekleşmesine örnektir. Bununla birlikte aklen veya hissen bilinen istisnalar ile teknik anlamdaki tahsis birbirinden ayrılmaktadır. Cessâs’ın haber teorisinde önemli bir yer verdiği meşhur haber de bu tartışmayla bağlantılıdır. Başlangıçta sınırlı kişilerce nakledilmekle birlikte sonraki nesillerde ümmetin kabulüne mazhar olan meşhur haber, Cessâs’a göre mütevatire yakın, hatta onun bir türü olarak değerlendirilebilecek niteliktedir. Zorunlu bilgi sağlamamakla birlikte istidlâlî yakîn ifade etmesi, meşhur haberin Kur’an’ın âmm lafzını tahsis edebilmesini temellendirmektedir. Buna karşılık haber-i vâhidin sübûtu zannî olduğundan kat‘î bir delili doğrudan tahsis veya neshetmesi mümkün değildir. Ancak daha önce tahsise uğrayarak delaleti zannî hâle gelmiş bir âmm lafız, haber-i vâhid veya kıyas gibi zannî delillerle yeniden tahsis edilebilir.
Cessâs’ın nesih anlayışı da kendine özgü bir teorik açıklama içermektedir. Neshi önceki hükmün kaldırılması anlamındaki ref‘ veya izâle kavramlarıyla değil, hükmün süresinin sona erdiğinin beyan edilmesi şeklinde tanımlamaktadır. Buna göre nâsih delil, Allah’ın ezelî ilminde süresi zaten belirli olan bir hükmün yürürlük müddetinin sona erdiğini açıklamaktadır. Böylece nesih, Allah’ın ilminde sonradan bir değişiklik meydana geldiği anlamına gelebilecek bedâ düşüncesinden ayrılmaktadır.
Haber-i vâhidin hücciyetinde Cessâs, İmam Şâfiî ile bu haberlerin bütünüyle reddedilemeyeceği hususunda birleşmekle birlikte delil değerinin sınırları bakımından farklılaşmaktadır. Haber-i vâhidin sübût bakımından zannî oluşu, onun kat‘î deliller karşısındaki konumunu belirlemektedir. Kıyas bahislerinde illet meselelerini daha ayrıntılı inceleyen Cessâs, İmam Şâfiî’nin istihsana yönelttiği eleştirilere de cevap vermektedir. İstihsanı, Şâri‘in takdire bıraktığı hususlarda bir miktarın belirlenmesi ve daha güçlü bir delil sebebiyle öncelikli kıyasın terk edilmesi şeklinde ikiye ayırmaktadır. Nafakanın miktarının takdir edilmesi ilk türe örnektir. İmam Muhammed’in eserlerinde zaman zaman delili ayrıca belirtilmeden kullanılan istihsan ifadeleri, hükmün delilsiz olduğu anlamına gelmemektedir. Cessâs’a göre istihsan, Şâfiî’nin eleştirdiği anlamda bir telezzüz veya tahakküm değil, dayanağı bulunan bir istidlal faaliyetidir. İcma konusunda ise İmam Şâfiî’nin cümelü’l-ferâiz ile sınırlandırdığı yaklaşımı ve icmanın yalnızca sahabe döneminde gerçekleşebileceği görüşünü reddederek her asırda ümmetin âlimleri arasında icmanın gerçekleşebileceğini savunmaktadır. Bu ittifakın bağlayıcılığını ümmetin dalaletten korunmuşluğu çerçevesinde temellendirmektedir.
İmam Şâfiî’nin er-Risâle ve Cimâu’l-İlm adlı eserleri ile Cessâs’ın el-Fusûl fi’l-Usûlü, haber-i vâhidin hücciyetine ilişkin farklı istidlal biçimlerini ortaya koymaktadır. İmam Şâfiî, er-Risâlenin “el-Hücce fî Tesbîti Haberi’l-Vâhid” bahsinde, Hz. Peygamber’in sözünü işitip muhafaza eden ve başkasına aktaran kimseye ilişkin rivayeti delil olarak kullanmaktadır. Rivayette sözü nakleden kişinin aktardığı meseleyi kendisinden daha iyi anlayan birine ulaştırabileceğinin belirtilmesi, rivayetin nakli ile onu anlama faaliyetinin birbirinden ayrılabileceğini göstermektedir. Şâfiî, helal, haram, hadler ve malî hükümler gibi şer‘î ahkâmın da bu yolla nakledilebileceğinden hareketle haber-i vâhidin delil değerini temellendirmektedir. Ayrıca Hz. Peygamber’den gelen bir emri veya nehyi yalnızca Kur’an’da açıkça bulunmadığı gerekçesiyle reddetmeyi eleştiren rivayete başvurarak Sünnet’in bağlayıcılığını ortaya koymaktadır.
İmam Şâfiî’nin Cimâu’l-İlm adlı eserindeki “Hikâyetü Kavli Men Radde Habere’l-Hâssa” bahsi ise meseleyi farklı bir zeminde ele almaktadır. Burada hüküm ve fetvanın yalnızca ihâta, yani zâhiren ve bâtınen kesin olarak bilinen hususlara dayanabileceğini savunan görüş tartışılmaktadır. Şâfiî, herkesçe bilinen ve ihtilaf edilmeyen ilmü’l-âmme ile daha çok ilim ehlinin bildiği, farklı görüşlerin ortaya çıktığı ilmü’l-hâssa arasında ayrım yapmaktadır. Öğle namazının dört rekât olması gibi cümelü’l-ferâiz kapsamındaki meselelerde ihtilaf bulunmazken haber-i vâhid gibi zannî delillere dayanan meselelerde görüş ayrılıkları ortaya çıkabilmektedir. Böylece er-Risâlede rivayetler üzerinden kurulan istidlal, Cimâu’l-İlmde bilginin kesinlik dereceleri ve ihtilafın mahiyeti üzerinden yürütülen teorik bir tartışmayla tamamlanmaktadır.
Cessâs ise el-Fusûlde haber-i vâhidin hücciyetine delil olarak ileri sürülen bazı ayetlerden bu yönde istidlalde bulunulmasına itiraz etmektedir. Hucurât suresinin 6. ayetinde fâsıkın haberinin araştırılmasının emredilmesinden hareketle âdil kişinin haberinin doğrudan kabul edilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmasını, mefhûm-i muhâlefet yoluyla yapılan geçersiz bir delillendirme olarak değerlendirmektedir. Aynı şekilde Allah’a ve Resulü’ne icabeti emreden ayetin de haber-i vâhidin hücciyetine doğrudan delil olamayacağını savunmaktadır. Çünkü Hz. Peygamber’in doğrudan hitabı ile onun sözünü sonraki nesillere nakleden ravinin haberi aynı epistemolojik değere sahip değildir. Buradaki mesele Sünnet’in delil oluşu değil, rivayetin Hz. Peygamber’e aidiyetinin hangi bilgi derecesiyle sabit olduğudur. Mütevatir haber ile haber-i vâhid arasındaki fark da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Cessâs, söz konusu ayetlerle yapılan istidlalleri reddetmekle birlikte haber-i vâhidin hücciyetini Sünnet’ten hareketle temellendirmekte; İmam Şâfiî’nin kullandığı rivayetin yanı sıra Hz. Peygamber’in Muâz b. Cebel ve Ebû Mûsâ el-Eş‘arî gibi kişileri dini tebliğ etmek üzere farklı bölgelere göndermesini delil olarak zikretmektedir. Böylece tek kişinin naklettiği haberin bağlayıcılığı kabul edilirken bu haberin sübût bakımından taşıdığı zannîlik de korunmaktadır.
Bu üç metnin karşılaştırılması, haber-i vâhidin hücciyetini kabul etmek ile onun bilgi değerini ve diğer deliller karşısındaki konumunu belirlemenin birbirinden farklı usulî meseleler olduğunu göstermektedir. İmam Şâfiî’nin sünnetin nakli ve bağlayıcılığı etrafında geliştirdiği yaklaşım, Cessâs’ta haberlerin epistemolojik dereceleri, deliller arasındaki ilişki ve istidlalin geçerlilik şartları bakımından daha ayrıntılı bir teorik çerçeveye kavuşmaktadır.
İDE Akademi | Sünnet ve Hadisin Kuruculuğu ve Temel Metinleri
Prof. Dr. Bünyamin Erul hocamız, dördüncü dersimizde Hemmâm b. Münebbih’in Sahîfesi üzerinden kurucu hadis eserlerini hazırlayan ilmî birikimi ele aldı. Önceki derslerde vurgulanan, bir metni anlayabilmek için o metne gelinceye kadarki süreci kavrama gereğini erken yazılı kaynaklarla somutlaştırdı. Sahabe ve tâbiîn döneminde oluşan kayıtların sonraki hadis kitaplarına nasıl intikal ettiğini inceleyerek el-Muvatta’ ve el-Câmiu’s-sahîh gibi eserlerin arkasındaki aktarım, derleme ve tasnif faaliyetlerine dikkat çekti. Böylece ders, “Kurucu eserleri kuran eserler de kurucu sayılır mı?” sorusunu Hemmâm’ın Sahîfesi etrafında düşünmeye imkân verdi.
Hocamız, Hz. Ali, Semüre b. Cündeb, Abdullah b. Amr ve Câbir b. Abdullah’a ait sahîfeleri örnek göstererek hadislerin erken dönemdeki yazılı aktarımını açıkladı. Şahsî kayıtlar hâlinde başlayan kitâbet faaliyetleriyle rivayetlerin daha kapsamlı biçimde toplandığı tedvin ve belirli esaslara göre düzenlendiği tasnif arasındaki farklar üzerinde durdu. Konulara veya sahâbî râvilere göre yapılan tasniflerin, biriken malzemeye yeni bir düzen kazandırdığını belirtti. Bu süreç, kurucu metinlerin oluşumunda önceki rivayetleri korumanın yanında onları seçme, ilişkilendirme ve bir bütün içinde sunma çabasının da önemini ortaya koydu. Bu birikimin somut örneği olarak Hemmâm’ın Ebû Hüreyre’den aldığı yaklaşık 139 rivayeti içeren Sahîfe’yi inceledi. Metnin Hemmâm’dan Ma‘mer b. Râşid’e, ondan Abdürrezzâk es-San‘ânî’ye uzanan aktarımını açıklayarak erken bir hadis mecmuasının sonraki kaynaklara ulaşma yollarını takip etti. Ahmed b. Hanbel’in Sahîfe’yi bir hadis dışında bütün hâlinde Müsned’ine almasını ve Buhârî ile Müslim’in buradaki rivayetlerin çoğuna eserlerinde yer vermesini, metnin korunması ve sonraki literatürdeki varlığı bakımından değerlendirdi. Sahîfe’nin uzun süre belirli bir rivayet kanalıyla aktarılmasını ve Ebû Hüreyre’nin diğer öğrencilerinden gelen nakiller karşısındaki konumunu da araştırılması gereken meseleler arasında ele aldı.
Sahîfe’nin muhtevası, erken hadis birikiminin kapsamını göstermesi bakımından ayrıca değerlendirildi. İman, ibadet, ahlâk ve muamelatın yanı sıra geçmiş ümmetler, yaratılış, gelecek ve âhiretle ilgili rivayetlerin aynı metinde bulunması üzerinde duruldu. Sonraki hadis kitaplarında farklı bölümlere yerleştirilecek konuların burada bir arada bulunması, erken mecmualarla kapsamlı tasnifler arasındaki ilişkiyi görünür kıldı. Hocamız, metinde konu başlıklarının bulunmaması, isnadın her rivayette tekrarlanmaması, bazı hadislerin bağlamından ayrılmış veya farklı lafızlarla aktarılmış olması gibi özelliklere değinerek Sahîfe’nin kendi oluşum ve rivayet şartları içinde okunması gerektiğini belirtti. Metnin modern dönemde tanınmasını ise Muhammed Hamîdullah’ın neşri ve hadislerin erken yazılı kaynaklarına ilişkin tartışmalar çerçevesinde ele aldı. Erken dönemde meydana getirilmiş bir metnin varlığı ile o döneme ait orijinal yazma nüshanın elde bulunması arasındaki ayrımı vurguladı. Günümüze ulaşan nüshaların daha sonraki tarihlerde istinsah edilmiş olmasının, metnin tarihini araştırırken başka delillere de başvurmayı gerektirdiğini gösterdi. Bu bakımdan Sahîfe’nin erken hadis kitaplarında bir bütün olarak korunmasına dikkat çekti. Bir metnin tarihî değerinin belirlenmesinde yazma nüshaların, rivayet zincirlerinin ve diğer kaynaklardaki karşılıklarının birlikte değerlendirilmesinin önemini ortaya koydu.
Hocamız, kitabın isnadı ile tek tek hadislerin isnadını ayırarak metinlerin aktarım tarihine ilişkin açıklamalarını genişletti. Semâ, ferâğ ve temellük kayıtlarının, bir kitabın kimlerden alındığını, nerelerde ve kimler tarafından okunduğunu, hangi tarihlerde istinsah edildiğini araştırmaya imkân verdiğini anlattı. Bu kayıtların, eserin ilmî çevrelerdeki dolaşımını ve okunma biçimlerini de belgelediğini belirtti. Böylece kurucu metinlerin tarihinin, müellif ve telif tarihiyle birlikte onları taşıyan ders halkaları, okuyucular ve nüshalar üzerinden de incelenebileceğini gösterdi. Sahîfe’nin günümüz okuruna nasıl sunulacağı meselesini de Hadislerin Dili adlı çalışmasının hazırlanma süreci üzerinden değerlendirdi. Öğrencilerin bazı rivayetlere yönelik itirazlarının tercüme hatalarından, tarihî bağlamın bilinmemesinden veya rivayetin anlatım biçiminin dikkate alınmamasından kaynaklanabildiğini örneklerle anlattı. Yeniden tercüme ve tertip ettiği metinde hadislerin kaynaklardaki karşılıklarını, klasik yorumlarını ve günümüzde doğurduğu soruları birlikte ele aldığını belirtti. Bu yaklaşım, erken bir metni koruyup yayımlamakla onu anlaşılır kılmak arasındaki ilişkiyi açıklığa kavuşturdu.
Dersin sonunda Sahîfe’den seçilen rivayetlerle bu okuma biçimi örneklendirildi. Hz. Peygamber’in kendisini peygamberlik binasını tamamlayan son tuğlaya benzetmesi, önceki peygamberlerle devamlılık ve tamamlayıcılık ilişkisi içinde yorumlandı. Cimrilik ve cömertliği zırh benzetmesiyle anlatan hadis ile insanları ateşten uzaklaştırmaya çalışan kişi temsili üzerinden nebevî anlatımın öğretici yönü ele alındı. Hocamız, bu tür temsillerin sonraki hadis kitaplarında özel bölümler altında toplandığını ve zamanla müstakil emsâlü’l-hadîs eserlerine dönüştüğünü belirterek erken rivayet birikiminin yeni telif alanlarına nasıl temel oluşturduğunu gösterdi. Cennetteki ağacın gölgesini tasvir eden hadis vesilesiyle de gaybî haberlerin dünya ölçülerine indirgenmeden değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Böylece Sahîfe, hem kurucu hadis eserlerini besleyen hem de farklı konular etrafında gelişen literatürün erken örneklerini barındıran bir metin olarak değerlendirildi.
İDE AKADEMİ | Analitik Tefsir Okumaları
Analitik Tefsir Okumaları’nda Dr. Halil Şimşek hocamızla, önceki derslerde Mukātil b. Süleyman’ın tefsirinden okuduğumuz Kalem sûresine bu kez Taberî’nin Câmiu’l-beyân’ıyla döndük. Aynı âyetleri farklı bir müfessirden okurken Taberî’nin rivayetleri nasıl sıraladığına, hangi yorumları tercih ettiğine ve bu tercihleri nasıl gerekçelendirdiğine baktık. Hocamız, Taberî’nin yöntemini anlamak için aktardığı rivayetler kadar dile ve bağlama ilişkin değerlendirmelerine de dikkat etmek gerektiğini vurguladı.
Bu fark, sûrenin başındaki “nûn” ve “kalem” yorumlarında belirginleşti. Taberî, “nûn” hakkında farklı görüşleri açık bir tercihte bulunmadan aktarırken âyette yemin edilen kalemin kaderi yazan kalem olduğu görüşünü benimsiyor ve bu tercihini rivayetlerle destekliyor. Hocamız, bu rivayetleri incelerken bir haberin kime nispet edildiği, nasıl aktarıldığı ve içeriğinin nasıl değerlendirilebileceği sorularını birbirinden ayırmanın önemine değindi.
Kalemin yaratılması ve kaderi yazması hakkındaki rivayetler, kader fikrinin insanın anlam ve açıklama arayışında nasıl bir işlev görebileceğini konuşmaya da vesile oldu. Hocamız, meselenin kelâmî boyutuna girmeden, bu fikrin farklı yaratılış anlatılarında nasıl yer bulduğuna Enûma Eliş ve Hesiodos’un Theogonia’sı üzerinden değindi. Bu karşılaştırma, tefsirde aktarılan anlatıların, onları aktaran insanların dünyayı nasıl tasavvur ettiklerine dair neler söyleyebileceği sorusunu gündeme getirdi.
İlk âyetteki “ve mâ yesturûn” ifadesine döndüğümüzde, aynı ibarenin iki tefsirde nasıl farklılaştığını gördük. Mukātil ifadeyi meleklerin yazdıklarıyla ilişkilendirirken Taberî, insanların yazdıklarını veya yazma eylemlerini işaret ettiğini düşünüyor. Hocamız, bu okumanın bir soruyu açık bıraktığını belirtti: Kaderi yazan kalem ile hemen ardından sözü edilen insanların yazması arasında nasıl bir bağ kurulabilir?
Sûrenin devamında, Hz. Peygamber’e yöneltilen ithamlara verilen cevap, ona vaat edilen ecir ve yüce ahlâkına ilişkin vurgu birlikte okundu. Taberî’nin bu ahlâkı Kur’an ve İslâm’la ilişkilendiren yorumunu ele alan hocamız, sûrenin erken nüzûl bağlamı dikkate alındığında âyetin Hz. Peygamber’in vahiyden önce de tanınan karakterine ve güvenilirliğine işaret ediyor olabileceğini ifade etti. Hz. Âişe’nin “Onun ahlâkı Kur’an’dı” sözü de bu vesileyle şu soruyu gündeme getirdi: Rivayet başından beri bu âyetle bağlantılı mıydı, yoksa bu bağı râvi veya müfessir mi kurdu?
Mukātil’den sonra Taberî’yle aynı âyetlere dönmek, ilk okumada fark etmediğimiz bazı soruları da görmemize vesile oldu. Bir müfessirin hangi rivayetleri yan yana getirdiğine, nerede bir görüşü tercih ettiğine ve nerede soruyu açık bıraktığına bakmak, yorumun nasıl şekillendiğini anlamamıza yardımcı olabilir.
İDE Akademi | Klasik Sosyoloji Kurucu Metinleri
Bu haftaki dersinde Prof. Dr. Alim Arlı, sosyal ve beşerî bilimlerde klasik metinlerin yeri, işlevi ve araştırmacının bu metinlerle kurması gereken ilişki üzerine kapsamlı değerlendirmelerde bulundu.
Dersin ilk bölümünde, doğa bilimleri ile sosyal ve beşerî bilimler arasındaki yöntemsel farklılıklar ele alındı. 18. yüzyılda David Hume ve Auguste Comte ile gelişen pozitivist ve ampirist yaklaşımın, doğa bilimlerinde olduğu gibi toplumun ve tarihin de belirli kanunlar çerçevesinde incelenebileceği düşüncesini beraberinde getirdiği ifade edildi. Ancak insanın yalnızca fiziksel bir varlık olmadığı; anlam üreten, irade, beyan ve niyet sahibi, kendi dünyasını yorumlayarak inşa eden bir varlık olduğu vurgulandı. Bu durumun, toplumsal gerçekliğin doğa bilimlerindeki deneysel yöntemlerle bütünüyle incelenemeyeceğinin gerekçesi olduğu ortaya kondu. Özellikle 19. yüzyılın sonlarında Almanya'da belirginleşen Methodenstreit (Yöntem Tartışması), sosyal bilimlerin kendine özgü yöntemlerinin ve araştırma ilkelerinin şekillenmesinde önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirildi.
Bu çerçevede sosyal bilimlerde açıklama ve anlama arasındaki ayrım üzerinde duruldu. Doğa bilimleri ağırlıklı olarak deneysel ve istatistiksel yöntemlerle ilerlerken sosyal bilimler; istatistiksel yöntemlerin yanı sıra tarihsel, antropolojik ve nitel araştırma yöntemlerinden de yararlanmaktadır. İstatistiksel yöntemler toplumsal dünyada bırakılan izler üzerinden örüntüleri, korelasyonları ve mümkün olduğunda nedensel ilişkileri ortaya çıkarmayı amaçlarken nitel ve tarihsel yöntemler, insan eylemlerinin ardındaki anlamları ve bu anlamların üretildiği bağlamları ve toplumsal dünyasının yapısını kavramaya yönelmektedir. Dijital çağla birlikte ortaya çıkan büyük veri ve hesaplamalı sosyal bilimler (computational social science) de toplumsal davranışların ve eğilimlerin incelenmesinde yeni imkânlar sunmaktadır.
Arlı, toplumsal gerçekliğin yalnızca içinde bulunulan zaman dilimiyle sınırlı olmadığını, tarihsel süreçler içerisinde oluşan güçlü eğilimler ve mekanizmalar tarafından şekillendiğini belirtti. Bu nedenle sosyal bilimcinin güncel bir olguyu anlayabilmek için kimi zaman onlarca, kimi zaman yüzlerce, hatta binlerce yıl geriye gitmesi gerekebilir. Toplumsal dünyanın hem tarihsel süreklilikler hem de anlam üretim süreçleri üzerinden incelenmesi, sosyal bilim araştırmalarının temel gerekliliklerinden biridir.
Dersin ikinci bölümünde ise klasik metinlerin sosyal bilimlerdeki yeri ve araştırmacının literatürle ilişkisi ele alındı. Doğa bilimlerinde geçmişte elde edilen bulgular çoğunlukla güncel bilimsel bilgi içerisinde korunurken sosyal ve beşerî bilimlerde araştırmacılar, önceki dönemlerde üretilmiş teorik bilgi ve metinlerle doğrudan ilişki kurmak durumundadır. Çünkü bu alanlarda araştırma nesnesi, kendine özgü tarihsel ve kültürel bağlamı içerisinde anlaşılmayı gerektiren insan ve toplumdur. Bu nedenle klasik metinler, yalnızca geçmişte üretilmiş eserler değil, güncel araştırmaların teorik zeminini oluşturan ve araştırma geleneklerinin sürekliliğini sağlayan temel kaynaklardır.
Derste ayrıca Jeffrey Alexander'ın klasikler üzerine geliştirdiği yaklaşımdan hareketle, klasiklerin öneminin yalnızca içeriklerinden kaynaklanmadığı; aynı zamanda bilimsel toplulukların, dönemlerin ihtiyaçlarının ve değişen araştırma gündemlerinin de hangi metinlerin klasik olarak kabul edileceğini etkilediği ifade edildi. Bir metnin klasik statüsü zaman içerisinde güçlenebilir, zayıflayabilir veya yeniden keşfedilebilir. Marx, Keynes ve İbn Haldun örnekleri üzerinden, belirli dönemlerde etkisini kaybeden düşünür ve eserlerin, yeni toplumsal sorunlar ve ihtiyaçlar ortaya çıktığında yeniden gündeme gelebileceği gösterildi. Bu bağlamda klasiklerin değeri, yalnızca yazıldıkları dönemdeki etkileriyle değil, sonraki dönemlerde farklı sorulara ve problemlere ışık tutabilme imkânlarıyla da ilişkilidir.
Klasik metinlerin bir diğer önemli özelliği, yalnızca ait oldukları disiplinin kurucu teorik birikimini temsil etmemeleridir. Aynı zamanda yazıldıkları dönemin toplumsal koşullarını, kültürel yapısını, çatışmalarını ve düşünsel atmosferini de yansıtırlar. Örneğin Marx'ın Sermaye adlı eseri, kapitalizmi açıklayan teorik bir çalışma olmasının yanı sıra 19. yüzyıl Avrupa'sındaki sanayileşme süreçlerine verilmiş tarihsel bir cevap niteliği taşımaktadır. Dolayısıyla klasik bir metni anlamak, hem metnin kendi teorik dünyasını hem de ortaya çıktığı tarihsel bağlamı birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Bu noktada araştırmacının klasik metinlerle nasıl bir ilişki kurması gerektiği sorusu öne çıktı. Arlı, klasiklerin sorgulanmaksızın benimsenen mutlak otoriteler olarak görülmemesi gerektiğini; araştırmacının bu metinlerle eleştirel, saygılı ve refleksif bir ilişki geliştirmesinin önemini vurguladı. Refleksif bir okuma, araştırmacının yalnızca metni değil, kendi konumunu, içinde bulunduğu dönemi ve metnin yazıldığı tarihsel şartları da sorgulamasını gerektirir. Bu doğrultuda araştırmacının şu sorular üzerinde düşünmesi gerekir: Bir klasik hangi dönemde ve hangi ihtiyaçlara cevap vermek üzere yazılmıştır? Hangi meseleleri ele almış, hangilerini göz ardı etmiştir? Bugünün sorunları açısından ne söyleyebilir ve araştırmacıya nasıl bir katkı sunabilir?
Jeffrey Alexander'ın ortaya koyduğu overdetermination by theory (teori tarafından aşırı belirlenim) ve underdetermination by fact (olgular tarafından eksik belirlenim) ayrımı da bu bağlamda değerlendirildi. İlk durumda araştırmacı, teorik çerçevesine aşırı bağlı kalarak incelediği olguları yalnızca mevcut teorisinin açıklayabildiği yönleriyle görme tehlikesiyle karşılaşır. İkinci durumda ise yeterli teorik donanıma sahip olmayan araştırmacı, incelediği olguların ve kaynakların sunduğu açıklamaları sorgulamaksızın benimseyebilir. Her iki durumda da araştırmacının kendi sorularını ve araştırma nesnesi üzerindeki hâkimiyetini kaybetme riski bulunmaktadır.
Bir dengenin kurulabilmesi için araştırmacının güçlü bir teorik ve yöntemsel donanıma sahip olması, ancak bunları mutlaklaştırmadan araştırma nesnesine açık bir zihinsel tutumla yaklaşması gerektiği belirtildi. Araştırmacının teori, yöntem ve ampirik malzeme arasında sürekli hareket etmesi; gerektiğinde teorik çerçevesini, yöntemini ve başlangıç varsayımlarını yeniden değerlendirmesi önemlidir. Uzun süreli ve yoğun bir bilimsel çalışma sonucunda gelişen scientific habitus (bilimsel habitus) ise araştırmacının zamanla alana ilişkin sezgisel bir kavrayış kazanmasını sağlar. Bu birikim, uzman araştırmacının metinleri ve olguları daha derinlikli değerlendirebilmesine imkân tanır.
Dersin sonunda klasik metinlerin bilimsel araştırmalara sağladığı temel katkılar üzerinde duruldu. Klasikler, karmaşık toplumsal gerçeklikleri kavramsal olarak sadeleştirme ve araştırmacıya bir problematiği daha hızlı kavrayabilme imkânı sunar. Aynı zamanda ortak bir teorik ve söylemsel zemin oluşturarak bilimsel topluluklar arasında iletişimi ve uzlaşmayı kolaylaştırır. Bunun yanında yeni araştırmaların ve düşünsel açılımların bilimsel meşruiyet kazanmasına da katkıda bulunurlar.
Son olarak, klasik eserleri ortaya koyan düşünürlerin özellikleri değerlendirildi. Bu eserlerin arkasında yalnızca güçlü bir teorik düşünme yeteneğinin değil, aynı zamanda derin bir ampirik malzeme hâkimiyetinin, keskin bir gözlem ve sezgi gücünün bulunduğu ifade edildi. Büyük düşünürler, üzerinde çalıştıkları alanın somut malzemesine uzun süreli ve titiz bir emekle hâkim olmanın yanı sıra, ele aldıkları meselelerin ideolojik boyutlarını ve ahlaki çelişkilerini de değerlendirebilen kişilerdir.
Dersin temel vurgusu, sosyal ve beşerî bilimlerde nitelikli bir araştırmacı olmanın yalnızca klasik metinleri okumakla veya mevcut teorileri uygulamakla mümkün olmadığı yönündeydi. Araştırmacının geçmişte üretilmiş bilgiyle eleştirel ve refleksif bir diyalog kurması, güncel toplumsal gerçeklikle bağını koruması ve teorik birikimini yöntemsel yeterlilikle birleştirmesi gerekmektedir. Klasiklerle kurulan bu bilinçli ilişki, hem geçmişi daha derinlikli anlamanın hem de bugünün meselelerine özgün ve anlamlı cevaplar üretebilmenin temel şartlarından biridir.
İDE Akademi | İslâm Düşüncesinde Rahmânî Ahlâk Tasavvuru
Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, İslâm Düşüncesinde Rahmânî Ahlâk Tasavvuru dersinde, geçen hafta ele aldığı “Esmâ-i Hüsnâ Haritası” konusunun devamı olarak ilâhî isimlerin insan ahlâkındaki tezahürlerini ele aldı. Eş-Şehîd ism-i celîlinden başlayarak şu hususlara değindi:
- Eş-Şehîd ve el-Hakk isimleri, insanın Allah ile ilişkisini şahitlik ve hakikat üzerinden düşünmesini sağlar. Allah’ın her şeye şahit olması, insanı ihsan mertebesine, yani Allah’ı görüyormuşçasına kulluk etmeye yöneltir. İnsanın bu isimlerden alacağı ahlâkî nasip, hakikate sadakat göstermek, daima hakkın yanında yer almak ve davranışlarıyla insanlara örnek olmaktır.
- El-Vekîl ismi, tevekkülün Allah’a dayanmak ve güvenmek olduğunu hatırlatır. Ancak tevekkül, sorumlulukları terk ederek işleri Allah’a havale etmek değildir. İnsan, kendisine verilen bütün imkânları kullanmalı, üzerine düşeni yerine getirerek Allah’a güvenmeli ve O’na dayanmalıdır.
- El-Kaviyy ve el-Metîn isimleri, gücün kaynağının Allah olduğunu ve hiçbir insanın kendisini mutlak kudret sahibi göremeyeceğini öğretir. Bu isimlerden alınacak ahlâkî nasip, gücü zayıfları ezmek için kullanmamaktır. Maddî güç, manevî güçten ve ahlâktan bağımsız düşünülemez. İnsanlığın temel sorunlarından biri, ahlâkın gücü yerine gücün ahlâkına tâbi olmasıdır.
- El-Veliyy ve el-Hamîd isimleri, Allah’a yakınlık, dostluk, himaye ve kulluk bilinciyle ilişkilidir. El-Veliyy ismi, müminlerin birbirleriyle dostluk, vefa ve dayanışma ilişkisi kurmalarını gerektirir. El-Hamîd ismi ise insanın övgü arayışının esiri olmamasını, kendi sınırlarını tanımasını ve ahlâk-ı hamîde sahibi olmasını hatırlatır.
- El-Muhsî ismi bağlamında ihsâ kavramı, yalnızca saymak ve hesaplamakla sınırlı düşünülmemelidir. Esmâ-i Hüsnâ’yı ihsâ etmek, isimleri öğrenmeyi, anlamlarını kavramayı ve onlardan alınacak ahlâkî nasibi hayata taşımayı gerektirir. Bu bakımdan nicelik ile nitelik arasındaki ayrım önemlidir. Sayılar, değerin tamamını ifade etmez. Fiyat ile değerin eşitlenmesi ve niceliğin niteliğin önüne geçmesi, insanlığın önemli sorunlarındandır.
- El-Mübdi’ ve el-Muîd isimleri, varlığın başlangıcını ve Allah’a dönüşünü ifade eden mebde ve meâd düşüncesini hatırlatır. İnsan, nereden geldiğini ve nereye gideceğini düşünmeli, hatalarını düzeltmeye ve kendisini yenilemeye açık olmalıdır.
- El-Muhyî ve el-Mümît isimleri, hayatın ve ölümün Allah’ın tasarrufunda olduğunu gösterir. İnsanın bu isimlerden alacağı ahlâkî nasip; hayatı korumak, ölüm bilinciyle yaşamak ve hayat ile ölüm üzerinde mutlak tasarruf iddiasında bulunmamaktır. El-Hayy ve el-Kayyûm isimleri ise insanın kalbini ve ruhunu diri tutmasını, değerleriyle ayakta durmasını ve kendisini vazgeçilmez görmemesini gerektirir. Bu çerçevede kavvâm olmak, tahakküm kurmak değil, değerlerle ayakta tutmak anlamında değerlendirilmelidir.
- El-Vâcid ismi, insanın sahip olduğu bilgi ve nimetleri yalnızca kendi başarısının sonucu olarak görmemesini öğretir. İnsana düşen, bu nimetlere şükretmek ve onların getirdiği sorumlulukları üstlenmektir. El-Vâhid, el-Ehad ve es-Samed isimleri ise tevhid bilincini pekiştirerek Allah’tan başka hiçbir varlığın mutlak ve nihai dayanak kabul edilmemesi gerektiğini hatırlatır.
- El-Kâdir ve el-Muktedir isimleri, mutlak güç ve iktidarın yalnızca Allah’a ait olduğunu gösterir. Güç sahibi olmak, insana sınırsız tasarruf hakkı vermez. El-Mukaddim ve el-Muahhir isimleri, önceliklerin belirlenmesinde hak ve liyakatin gözetilmesini, acelecilikten ve kayırmacılıktan kaçınılmasını gerektirir. El-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir ve el-Bâtın isimleri ise başlangıç ile sonu, görünen ile görünmeyeni birbirinden koparmadan değerlendirmeyi öğretir.
- El-Vâlî ve el-Müteâlî isimleri, yönetimde sorumluluk bilincini ve Allah’ın mutlak aşkınlığını hatırlatır. El-Berr ismi, mutlak iyiliğin kaynağının Allah olduğunu ve insanın iyilikte süreklilik göstermesi gerektiğini ifade eder. Birr, berr ve burr kelimeleri arasındaki dilsel ilişki de iyiliğin yeryüzüne yayılması düşüncesiyle birlikte ele alınmalıdır.
- Et-Tevvâb, el-Afüvv ve er-Raûf isimleri; tövbe, bağışlama ve şefkat ahlâkının temelini oluşturur. İnsan, hatasını kabul etmeli, hem kendisi hem de başkaları için tövbe ve ıslah imkânını açık tutmalıdır. Bağışlayıcılık ve şefkat, mağdurun, mahrumun ve mazlumun hakkını ve güvenliğini gözetmeyi de gerektirir.
- Mâlikü’l-Mülk ve Zü’l-Celâli ve’l-İkrâm isimleri, mülkiyetin mutlaklaştırılmamasını ve insana verilen nimetlerin sorumluluk bilinciyle kullanılmasını öğretir. Saygı ve cömertlik birlikte gözetilmelidir. El-Muksit ve el-Câmi’ isimleri ise adaleti ayakta tutmayı, hakkaniyetli olmayı ve insanları ayrıştırmak yerine bir araya getirmeyi gerektirir.
- El-Ganiyy ve el-Mugnî isimleri, insanın Allah’a muhtaç olduğunu hatırlatır; kanaat ahlâkını ve başkalarını bağımlılığa mahkûm etmeden ihtiyaçlarını giderme sorumluluğunu öne çıkarır. El-Mâni’, ed-Dârr ve en-Nâfi’ isimleri ise fayda ve zarar konusunda hesap verme bilinciyle hareket etmeyi, keyfî uygulamaları ve başkalarına verilen zararı ilâhî gerekçelerle meşrulaştırmamayı gerektirir.
- En-Nûr ve el-Hâdî isimleri, insanın hakikati açıklığa kavuşturma, aydınlığı yayma ve başkalarına yol gösterme sorumluluğunu hatırlatır. El-Bedî’ ismi ise yapılan işlerde özgünlüğün, yeniliğin, güzelliğin ve estetiğin gözetilmesini gerektirir.
- Esmâ-i Hüsnâ’nın insana kazandırdığı ahlâk anlayışı üç temel boyutta ele alınabilir: İnsanın sınırlarını tanıması, sorumluluklarını öğrenmesi ve değişip dönüşebilen bir varlık olduğunun farkına varması. İnsanın bilgisi arttıkça tevazuu, gücü arttıkça sorumluluk bilinci, imkânları arttıkça da cömertliği artmalıdır. Rahmânî ahlâk, insanı geçmişteki hatalarıyla sınırlamayan, tövbe ve ıslah yoluyla daima iyiye yönelmesine imkân tanıyan bir ahlâk anlayışıdır.
- Gazzâlî’nin Esmâ-i Hüsnâ’dan hareketle ortaya koyduğu ahlâkî çerçevede yedi temel vasıf öne çıkar: Hakikate sadık ve öğrenmeye açık olmak, güvenilir olmak ve emaneti gözetmek, merhametli davranırken haksızlığa destek vermemek, yakınlarının aleyhine dahi olsa adaletten ayrılmamak, bağışlayıcı olurken başkalarının haklarını ihlal etmemek, güç sahibi olduğunda nefsini daha fazla denetlemek, hatalarını kabul ederek tövbeye, telafiye ve değişime açık olmak.
Bilgi Eylem İlişkisi | Prof.Dr. Şevki Aydın İzlemek İçin ⬇️
youtu.be/jzqYdalKjx4?si=UCFX…
11
1,803
İDE Akademi | İslam Düşüncesinde Usûl ve Metodoloji
Esbab-ı Nüzul Esbab-ı Vucud Değildir
Prof. Dr. Mehmet Görmez hocamız, İslam Düşüncesinde Usûl ve Metodoloji dersinde Kur’an’ın nazil olduğu topluma hitap eden yönü ile nüzulünden sonra kıyamete kadar gelecek bütün insanlara ve bütün çağlara hitap eden veçhesi arasındaki ilişkiyi ele aldı. Kur’an’ı doğru anlamanın, bu iki yönü birlikte değerlendirmeyi gerektirdiğini vurgulayan hocamız, şu hususlara değindi:
- İnsanın Kur’an’la ilişkisinde aslolan, onu bir araştırma nesnesine dönüştürmek değil; mebde ve meadı bildiren, dünya ve ahirette saadetin kaynağı olan bir kitap olarak ona tabi olmak ve hizmet etmektir.
- Kur’an’ı nazil olduğu belirli bir tarih, zaman, mekân, coğrafya, kültür ve ilk muhatapları üzerinden tanımlama, anlama ve yorumlama çabası modern zamanlarda ortaya çıkan bir okuma biçimidir.
- Şüphesiz tefsir, tevil geleneğimizde Kur’an’ın nazil olduğu ortamı, bağlamı, siyakı, sibakı, esbab-ı nüzulünü anlamak önemlidir. Ancak tarihsel bağlamı dikkate almakla Kur’an’ın mesajını o bağlamla sınırlandırmak birbirinden farklıdır.
- Kur’an’ın yirmi üç yılda tedricen nazil olması, onun kendi usulünün bir parçasıdır. Kur’an’ın bir yönü ilk muhataplarına ve onların dünyasına, diğer yönü ise kıyamete kadar bütün insanlığa hitap eder. Bağlamı yok sayarak Kur’an’dan fizik, kimya veya uzay teknolojisi çıkarmaya çalışmak da onu belirli şahıslara, coğrafyaya ve tarihe hapsetmek de bu bütünlüğü bozar.
- “Yes’elûneke” (Sana soruyorlar) ifadesiyle başlayıp “Kul” (De ki) emriyle cevaplanan ayetler, ilk muhataplarla kurulan diyaloğun evrensel bir öğretime dönüşmesini gösterir. İnfak, içki, kumar ve yetimler hakkındaki hükümler, yalnızca bu soruların sorulmuş olmasına bağlanamaz. Kur’an, Hz. Peygamber ile toplum arasındaki canlı diyaloğu bütün nesillere hitap eden bir soru-cevap üslubuna dönüştürür.
- Esbâb-ı nüzul, ayetin anlaşılmasına yardımcı olur; ancak anlamını belirli bir hadiseyle sınırlandırmaz. Meydana gelen olaylar ve sorulan sorular, vahyi belirleyen zorunlu sebepler değildir. Nitekim her ayetin bir nüzul sebebi de yoktur. Bu konuda temel ilke şudur: “Esbâb-ı nüzûl, esbâb-ı vücûd değildir; bir ayetin iniş sebebi, o ayetin varlık sebebi olamaz.”
- Kur’an’ın şahıs, yer ve mekân isimlerine sınırlı yer vermesi de bu evrensel üslubun bir parçasıdır. İnsanlar çoğunlukla isimleriyle değil, imanları, davranışları ve ahlâkî vasıflarıyla anılır. Böylece anlatım, belirli kişileri tanıtmanın ötesine geçerek her çağda karşılaşılabilecek insan tiplerini ortaya koyar. Sahabenin muhacirler, ensar ve öncüler gibi vasıflarla anılması bu bakımdan önemlidir.
- Kadınlardan yalnızca Hz. Meryem’in adının zikredilmesi, Peygamber eşlerinin “müminlerin anneleri” olarak anılması ve İfk Hadisesi’nde Hz. Âişe’nin ismine yer verilmemesi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Özellikle iftiraya ilişkin ayetler, belirli bir hadiseden hareketle bütün iffetli insanların onurunu koruyan ilkeler ortaya koyar. Benzer şekilde inkâr ve taşkınlık da çoğu zaman şahıs isimleri üzerinden değil, tutum ve davranışlar üzerinden anlatılır.
- Kur’an’ın savaşları anlatımında da tarihî ayrıntılardan çok ahlâkî ilkeler öne çıkar. Bedir ve Huneyn dışındaki savaşlara isimleri zikredilmeden işaret edilir. Uhud’a ilişkin ayetlerde olayların bütün ayrıntıları, ölü ve yaralı sayıları yerine savaş ahlâkı, sorumluluk ve toplumsal hadiselerin işleyişine ilişkin ilahî yasalar üzerinde durulur. Böylece yaşanmış bir savaş, sonraki nesiller için de bir ibret ve rehberlik kaynağına dönüşür.
- Münafıklarla ilgili ayetlerde isimler yerine karakter özellikleri anlatılır. Dış görünüşleri, sözleri ve davranışları üzerinden nifakın psikolojik ve toplumsal belirtileri ortaya konur. Mescid-i Dırâr ile takva üzere kurulan mescit arasındaki ayrım da yalnızca iki yapıya ilişkin değildir; dinî mekânların hangi niyetle kurulduğunu ve neye hizmet ettiğini değerlendirmeye imkân verir.
- Kur’an, mesajını evrenselleştirirken işaret isimlerinden, zamirlerden, meçhul sigalardan ve özellikle ism-i mevsullerden yararlanır. “Ellezî”, “ellezîne”, “elletî”, “men” ve “mâ” gibi ifadeler, dikkati kişinin isminden onun vasfına ve fiiline yöneltir. Böylece belirli bir olay üzerinden dile getirilen ilke, aynı davranışı gösteren bütün insanları kuşatır.
- Mâûn sûresinde dini yalanlayan, Alak sûresinde namaz kılan bir kulu engelleyen kimsenin adı yerine davranışının zikredilmesi bu üslubun örneklerindendir. Mü’minûn ve Furkân sûrelerinde de müminlerin vasıfları “ellezîne” ifadeleriyle sıralanır. Burada esas olan, belirli şahısları tanımaktan ziyade övülen nitelikleri kazanmak ve yerilen davranışlardan uzak durmaktır.
- Mücâdile sûresinde kocası hakkında Hz. Peygamber ile konuşan kadının ismi yerine “seninle tartışan kadın” anlamındaki ifadenin kullanılması da aynı bakımdan önemlidir. Bir kadının hak arayışı, şahsî bir hadise olarak bırakılmaz; sonraki nesillere de hitap eden bir ilkeye dönüşür. Tarihselci yorumlara dayanak gösterilen bu tür örnekler, aslında Kur’an’ın mesajını evrenselleştiren üslubunu ortaya koyar.
- Kur’an’daki “insan” ve “insanlar” ifadeleri, yalnızca ayetlerin indiği dönemde yaşayan kimselerle sınırlandırılamaz. Kur’an, bütün insanlık için bir beyan ve hidayet rehberidir. İnsanın nankörlüğünü, taşkınlığını, tahammülsüzlüğünü veya ziyanda oluşunu bildiren ayetler de belirli şahısları aşan, insanın tabiatına ve sorumluluğuna ilişkin mesajlar taşır.
- Kur’an’la aramızdaki mesafe, yalnızca aradan geçen asırlarla açıklanamaz. Asıl üzerinde durulması gereken, kalbimiz ve zihnimiz ile Kur’an arasındaki uzaklıktır. Bu mesafeyi kapatmanın yolu, vahyi geçmişe hapsetmek değil, onun hitabıyla yeniden ilişki kurmaktır.
- Kur’an’ın ilk muhataplarına bakan yönüyle bütün asırlara hitap eden yönünü birbirinden koparmak, onun dil ve anlam bütünlüğüne aykırıdır. Kur’an’ı yalnızca aklın sınırları içinde değerlendiren, çağın kalıplarına uyduran, sekülerleştiren veya tarihsel bir metne indirgeyen okumalar kabul edilemez. Yanlış yorumlar, başka bir yanlışla düzeltilemez. Sahih anlama; Allah’ın, Resûlullah’ın, varlık ve kâinatın, muhatap insanın ve Kur’an’ın kendi hakkını birlikte gözeten bütüncül bir usûlü gerektirir.
İDE Akademi | Akaid ve Kelam Metinlerini Yeniden Düşünmek
İslami Düşünce Enstitüsü bünyesinde gerçekleştirilen Mütefekkir Programı’nın bu haftaki dersinde Prof. Dr. Osman Demir, Hicrî ikinci asrın başlarında kaleme alınan ve İslam düşünce tarihinin kurucu metinlerinden biri olan İmam Ebû Hanîfe’nin el-Fıkhü’l-Ekber adlı eseri üzerinden erken dönem kelam düşüncesinin entelektüel arka planını analiz etmiştir. Dersin merkezinde, erken dönem İslam düşüncesindeki en büyük paradigma dönüşümü olan “somut Tanrı tasavvurundan soyut Tanrı tasavvuruna geçiş” süreci, ilahî sıfatların mahiyeti, kader ve insan özgürlüğü tartışması ile Ehl-i Sünnet kimliğinin inşa ilkeleri yer almıştır. Hocamız, metindeki her bir önermenin aslında arka planda Mu’tezile, Müşebbihe, Kaderiyye, Mürcie ve Şîa ile yürütülen derin filolojik, fiziksel ve metafizik tartışmaların birer sonucu olarak formülleştirildiğini vurgulamıştır.
Dersin ilk bölümünde varlık ve tenzih meselesi “şey” kavramı etrafında ele alınmıştır. Metinde geçen “Şeyin anlamı cisim, cevher ve araz olmaksızın Allah’ın ispat edilmesidir” ifadesinin, doğrudan dönemindeki tabiat felsefesine ve Mu’tezile ile Müşebbihe arasındaki tartışmalara işaret ettiği belirtilmiştir. Allah’ın kısımları, cinsi ve faslı olmadığı için tanımlanamayacağı (lâ hadde leh), zıddı, dengi ve benzeri bulunmadığı vurgulanarak mutlak Tevhid ilkesi temellendirilmiştir. Ardından kelam ilminin (et-tekellüm fîllâh) çıkış noktalarından biri olan müteşâbihât (Kur’an’da Allah’a nispet edilen yed/el, vecih/yüz, nefs/zat gibi haberî sıfatlar) tartışmasına geçilmiştir. Hocamız, Yüce Allah’ın yaratılmış olmadığını ancak “Allah imgesi ve tahayyülünün” insana ve döneme özgü olarak değiştiğini, minimal metafizik çekirdek inanç (umdeler) sabit kalmak kaydıyla, değişen dünyada (örneğin dijitalleşme çağında) Tanrı tasavvurunu ifade eden kavramsal örgünün farklılaşmasının doğal olduğunu ifade etmiştir. Ebû Hanîfe’nin “Onun eli kudreti veya nimetidir denmez, çünkü bunda sıfatın iptali vardır” diyerek Kaderiyye ve Mu’tezile’nin erken dönem tevil anlayışına karşı çıktığı, bunun yerine eli, gazabı ve rızayı “bilâ keyf” (mahiyetini ve keyfiyetini bilmeksizin) birer sıfat olarak kabul ettiği belirtilmiştir. Bununla birlikte hocamız, Ehl-i Sünnet’in de daha sonraki tarihsel süreçte mecburen “tevil ehli” haline geldiğini, hatta Hanbelî geleneğin bile kendi içinde tek tip olmayıp tevil yapan alimler barındırdığını hatırlatmıştır.
Dersin ikinci kısmında yoktan yaratma (lâ min şey’), ilm-i ilahînin kapsamı ve kader problemi oluşturmuştur. Allah’ın eşyayı var olmadan önce ezelde bildiği vurgusu, Mu’tezile’nin “ma’dûmun şey’iyyeti” (yok olanın ezelde bir zat/şey olarak sabit olduğu) teorisine yönelik doğrudan bir eleştiridir. İlahî ilmin taalluk alanının en geniş sıfat olduğu; vacibi, mümkünü, müstahili, mevcudu ve ma’dûmu kuşattığı belirtilmiştir. Bu bağlamda kader problemini çözen ve insan özgürlüğüne alan açan kavramsal ayrım üzerinde durulmuştur.
Vasfen bilmek ve hükmen bilmek ayrımı: Metindeki “Allah her şeyi Levh-i Mahfuz’da hükmen değil, vasfen yazmıştır” (ketebehû bi’l-vasf lâ bi’l-hükm) cümlesi, ilahî bilginin katmanlarını ortaya koyar. Allah, bir insanın gelecekte cuma namazına gideceğini veya potansiyel olarak bir fiili işleyebileceğini önceden vasfen bilir. Kul o eylemi bizzat gerçekleştirdiğinde ise onu hükmen bilir. İstidlâl bi’ş-şâhid ale’l-gâib yöntemiyle bir araştırmacının teze başlarken sahip olduğu hipotez düzeyindeki vasfî bilginin süreç sonunda hükmî bilgiye dönüşmesiyle örneklenen bu ayrım, sonraki Mâtürîdî kelamında irade özgürlüğünün temel dayanağı olmuştur.
Zaman Tasavvuru ve “Faal Tanrı” Anlayışı: Kulun ayakta iken oturması gibi durumlarda Allah’ın ilminde bir değişim olmaması, zaman ve fizik tasavvuruyla açıklanmıştır. İnsan zamanı parçalı algılarken, zamandan münezzeh olan Allah ezel ve ebedi yekpare tek bir an olarak bilir. Ancak Ehl-i Sünnet’in Tanrı tasavvuru, filozofların “hareket etmeyen hareket ettirici” (el-muharrik lâ yeteharrek) dedikleri pasif Tanrı değil, “Külle yevmin hüve fî şe’n” ayeti mucibince değişime konu olan varlıklarla sürekli irtibat halinde olan Fâil-i Muhtâr ve aktif bir Tanrıdır.
Fıtrat, Mîsâk, Tevfik ve Hızlân: İnsanlar başlangıçta küfür ve imandan salim (nötr fakat Elest Bezmi/Mîsâk’taki rubûbiyet ikrarı sebebiyle imana yatkın) bir fıtrat üzere yaratılmışlardır. İman da küfür de soy veya cemaat aidiyetiyle değil, ferdiyet ilkesi gereği kulun kendi tercihiyle gerçekleşir. Kul imanı seçtiğinde Allah’ın onu desteklemesi tevfik; kul inkârı seçtiğinde Allah’ın onu zorla saptırması değil, desteğini çekerek kendi tercihiyle baş başa bırakması ise hızlândır. Ayrıca Allah’ın Latîf ismi, insanların cennete gitmesini ve iyiliği kolaylaştırmasını ifade eder ki latîf bir toplumda iyilik yapmak kolaylaşır.
Dersin üçüncü bölümünde siyaset teorisi, büyük günah meselesi, iman-amel ilişkisi ve ahiret bahisleri incelenmiştir. İyi veya günahkâr her müminin arkasında namaz kılmanın caiz olması, erken dönem siyaset teorisinde devlet başkanının meşruiyeti ve toplumsal birlik ilkesiyle ilişkilendirilmiştir. Mürcie’nin “günahlar mümine zarar vermez” iddiası reddedilerek, müminin havf ve recâ dengesinde yaşaması gerektiği vurgulanmıştır. Hocamız, mürtekib-i kebîre kavramının sadece büyük günah işleyen değil, şirk dışındaki büyük günahı bilerek işleyip tövbe etmeden mümin-fâsık olarak ölen kimse olduğunu netleştirmiştir. Ehl-i Sünnet bu kimseyi tekfir etmeyip Allah’ın meşietine bırakır. İbadetleri iptal eden riya ve ucbdan uzak her salih amelin karşılık bulacağı belirtilmiştir.
Olağanüstülükler kategorisinde peygamberlerin mucizeleri ve velilerin kerametleri hak kabul edilirken; İblis, Firavun ve Deccal gibi figürlerde görülen olağanüstülükler, onları derece derece azaba yaklaştıran birer istidrâc olarak tanımlanmıştır. Rü’yetullah meselesinde ise mezhepler arasındaki asıl ihtilafın Allah’ın huzurunda olmak değil, O’nu cennette baş gözüyle (bi-a’yüni ruûsihim) görmek olduğu, Ehl-i Sünnet’in teşbihsiz ve keyfiyetsiz olarak bunu mümkün gördüğü ifade edilmiştir. İman ve İslam’ın dinde madalyonun iki yüzü (ke’z-zahri mea’l-batn) gibi ayrılmaz olduğu, Din kavramının ise iman, İslam ve şeriatların tamamını kuşatan üst küme olduğu belirtilmiştir. İnanılan esaslar bakımından imanın artıp eksilmeyeceği ve tüm müminlerin imanda eşit olduğu, artış ve eksilişin ise amellerde ve amellerin doğurduğu manevi şuurda gerçekleştiği ortaya konulmuştur. Marifetullah konusunda agnostisizm reddedilerek, Allah’ın zatının mahiyeti bilinemese de (el-aczu ani’l-idrâk) Kur’an’da bildirdiği sıfat ve fiilleriyle tanınacağı, teşbih içermemek kaydıyla farklı dillerde de Allah’ın nitelendirilebileceği, Allah’a yakınlık ve uzaklığın ise fiziksel bir mesafe değil manevi bir derece olduğu vurgulanmıştır.
Sonuç olarak Prof. Dr. Osman Demir: şefaat, amellerin tartılması, hasımlar arası hesaplaşma, Kevser havzı, cennet ve cehennemin hâlihazırda yaratılmış ve ebedî oluşu ile hadislerle temellendirilen kabir hayatı ilkeleri üzerinden Ehl-i Sünnet akaidinin bütüncül yönünü ortaya koymuştur. Özellikle büyük günah işleyenlere yönelik şefaat meselesinde Mu’tezile ve sonraki Mâtürîdî alimler arasındaki yorum yakınlığına dikkat çeken hocamız, “Mu’tezile ölmedi, Ehl-i Sünnet içinde yaşıyor” tespitiyle İslam düşünce tarihindeki ekollerin birbirini besleyen bir dinamik yapı olduğuna işaret etmiştir. Evrendeki nedenselliğin modernitenin mekanik “X=Y” denkleminden çok daha derin ve katmanlı bir ahlaki-ilahî denkleme sahip olduğu vurgusuyla tamamlanan ders, gelecek hafta Ebu’l-Hasan el-Eş’arî’nin el-İbâne adlı metnine geçileceği belirtilerek sona ermiştir.
İDE Akademi | Sünnet ve Hadisin Kuruculuğu ve Temel Metinleri
Prof. Dr. Ferhat Gökçe hocamız, üçüncü dersimizde “Sünnet neleri kurdu?” sorusundan hareketle sünnetin İslâm toplumunun ve ilim geleneğinin oluşumundaki rolünü ele aldı. Sünnetin yeme, içme ve giyinmeyle ilgili davranışlar etrafında anlatılmasının, onun hayatı kuşatan örnekliğini yeterince yansıtmadığını belirtti. Hz. Peygamber’in Kur’an’ı yaşayarak açıklayan örnekliğinin ibadetleri, insan ilişkilerini, ahlâkı ve toplumsal kurumları şekillendirdiğini vurguladı. Sonraki dönemlerde müstakil disiplinlere dönüşen ilimlerin temellerinin de bu hayatın içinde atıldığını; sahabenin taşıdığı birikimin, yeni sorular ve ihtiyaçlarla birlikte farklı ilim dallarına kaynaklık ettiğini ifade etti. Bu ilişkinin en açık örneklerinden biri olarak Cibrîl hadisi üzerinde durdu. Hadisteki iman bahislerinin akaid ve kelâma, İslâm’ın esaslarının fıkha, ihsanın ise tasavvuf ve ahlâka temel oluşturduğunu anlattı. Bununla birlikte hadisin daha az dikkat çekilen bir yönüne işaret ederek burada ilim öğrenme ve öğretme geleneğinin de bir örneğinin bulunduğunu belirtti. Cibrîl’in bildiği soruları öğretmek amacıyla sorması, Hz. Peygamber’in cevapları ve mecliste bulunanların bu konuşma yoluyla öğrenmesi, ders halkalarının teşekkülü bakımından değerlendirildi. Böylece hadis, dinin temel alanlarını açıklarken bu bilginin hangi ortamda ve nasıl öğretileceğini de gösteren kurucu bir metin olarak ele alındı.
Sünnetin ibadet alanındaki etkisini açıklayan hocamız, ezan, ikamet ve cemaatin Müslümanların ortak hayatına kazandırdığı düzen üzerinde durdu. Ezanla zamanın belirlenmesi, cemaatle insanların bir imam etrafında buluşması ve ibadetlerin gözlem yoluyla öğrenilmesi, sünnetin uygulama içindeki kuruculuğunun örnekleri olarak işlendi. İmam Mâlik’in ikamet konusunda Medine’de süregelen uygulamaya başvurması, bu düzenin nesiller arasında yaşayarak aktarıldığını gösterdi. Farzların nafilelerden önce gelmesi ve kolaylığın gözetilmesi ise ibadet hayatına yön veren temel ölçüler olarak ele alındı.
Hukuk alanında verilen örnekler de sünnetin hüküm verme usulünün gelişimindeki yerini ortaya koydu. Hocamız, Muâz b. Cebel’in Yemen’e gönderilmesine ilişkin rivayeti, kitap, sünnet ve içtihat arasında bir başvuru sırası göstermesi bakımından değerlendirdi. Ninenin mirası konusunda Hz. Ebû Bekir’in sahabeye danışmasını, bir meselede karar vermeden önce nebevî uygulamayı araştırmanın örneği olarak açıkladı. Bu tutumların, sonraki fıkıh ve usul çalışmalarında sistemleşecek yöntemlerin erken örnekleri olduğunu belirtti. Medine pazarındaki ihtikârı önlemeye yönelik uygulamalar, nikâh hükümleri, düğün yemeği ve komşu hakları da sünnetin hukukî ilişkilerle birlikte toplumsal hayatın işleyişini şekillendirdiğini gösteren örnekler olarak ele alındı. Hukuk ve toplum düzeninin ahlâkla bağını ise “Güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim” rivayeti üzerinden açıkladı. Hadisteki tamamlama vurgusunun, mevcut insanî birikimi geliştirip ona istikamet kazandıran bir kuruculuğa işaret ettiğini belirtti. Hayânın imanla ilişkilendirilmesini ve İmam Mâlik’in annesinin “İlminden önce edebini öğren” öğüdünü bu çerçevede değerlendirdi. El-Muvatta’da ahlâk ve edep bahislerinin fıkıh bölümlerini takip etmesini, ahlâkın hukuku tamamlayan konumu bakımından yorumladı. Eserin bu tertibiyle ilim, hikmet ve ahlâkın birlikte düşünüldüğü bir anlayışı yansıttığını ifade etti.
Sünneti koruma ve sonraki nesillere ulaştırma ihtiyacının hadis ilminin gelişmesine de yön verdiğini vurgulayan hocamız; rihle, isnad, hıfz ve kitâbeti bu ihtiyaca cevap veren ilmî faaliyetler olarak ele aldı. Rivayetin kimden alındığının araştırılması, farklı nakillerin karşılaştırılması, bilginin ezberlenmesi ve yazıyla korunması, güvenilir aktarımın yöntemlerini oluşturdu. Bu faaliyetlerin birbirini bütünüyle sona erdiren aşamalar olmadığını, uzun süre birlikte devam ettiğini belirtti. El-Muvatta’daki belâğ rivayetlerinden hareketle de bir hadisin senedi ve anlamı hakkında değerlendirme yapabilmek için farklı kaynaklardaki rivayetlerinin bir araya getirilmesi gerektiğini hatırlattı. Bu birikimin şehirlerle ilişkisini Medine üzerinden açıklayan hocamız, sünnetin bir şehrin ibadet düzeninde, ilmî meclislerinde ve günlük uygulamalarında nasıl yerleştiğini gösterdi. İmam Mâlik’in “bizdeki uygulama” ve “üzerinde ittifak edilen görüş” gibi ifadelerini, el-Muvatta’ın dayandığı yaşayan ilim çevresiyle ilişkilendirdi. Sahabenin farklı bölgelere yerleşmesiyle Kûfe, Basra, Şam ve Mısır’da da ilim merkezlerinin oluştuğunu belirterek bu mirasın tek bir şehirle sınırlandırılamayacağını vurguladı. Dersin sonunda Cibrîl hadisiyle birlikte velî hadisini, kulların hanîf olarak yaratılmasına ilişkin rivayeti ve “Din kolaylıktır” hadisini değerlendirerek inanç, amel ve ahlâk arasındaki bütünlüğü kurucu hadisler üzerinden yeniden ele aldı.
İDE Akademi | Analitik Tefsir Okumaları
Analitik Tefsir Okumaları’nda Dr. Halil Şimşek hocamızla Mukātil b. Süleyman’ın Kalem sûresi tefsirini okumaya devam ettik. Bu derste okumamıza yön veren sorulardan biri, âyetlerin açık ifadeleriyle müfessirin açıklamalarını nasıl ayırt edebileceğimizdi. Hocamız, yorumların dayanaklarını sorgularken dil, tarih ve bağlam açısından açıkta kalan meseleleri sonraki tefsirlerle yapacağımız karşılaştırmalarda da takip etmenin önemine dikkat çekti.
Önceki derste ele alınan “nûn”, kalem ve yazılanlara ilişkin yorumlar, bu soruyu yeniden düşünmek için başlangıç oluşturdu. Mukātil’in bazı açıklamalarını rivayet zikretmeden sunduğunu hatırlatan hocamız, böyle durumlarda müfessirin kendi çıkarımıyla mı yoksa aktarmadığı bir rivayetle mi hareket ettiğini yalnızca mevcut metinden belirlemenin güçlüğünü vurguladı.
Yorumun dayanaklarına ilişkin bu sorgulama, sûrede eleştirilen kişilerin özellikleri okunurken de sürdü. “Zenîm” kelimesinin fiziksel bir alamet olarak açıklanması, belirli bir kişiye işaret ediliyor olabileceğini düşündürürken tarihsel muhatabı tanımakla âyetin daha genel ahlâkî mesajını anlamak arasındaki ilişkiyi de gündeme getirdi. Aynı bağlamda geçen “eskilerin masalları” ifadesi ise muhatapların daha önce hangi kıssaları duymuş olabilecekleri sorusuna kapı araladı. Hocamız, bu sorudan hareketle, bir sûrenin nüzûl sırasındaki yerinin bütün âyetlerinin aynı zamanda indiği anlamına gelmeyebileceğini hatırlattı.
Böylece kelimelerin anlamını araştırmanın yanında, hitabın hangi ortamda ve neye karşılık söylendiğini düşünmenin önemi de öne çıktı. Sûrenin ilerleyen âyetlerinde müminlerle mücrimlerin aynı tutulup tutulmayacağı sorulurken muhatapların beklentilerini neye dayandırdıkları da sorgulanıyordu. Hocamız, bu akış içinde yer alan “Em lekum kitâbun fîhi tedrusûn” ifadesindeki “kitap” kelimesini ilahî bildiri veya söz anlamında değerlendirmeyi önerdi. Kelimeyi bugünkü çağrışımlarıyla sınırlamadan okumanın, yöneltilen soruyu anlamaya katkıda bulunabileceğine değindi.
Dil ve bağlamın yorumdaki yeri, “Yevme yükşefu an sâk” ifadesinde rivayetlerle birlikte ele alındı. Hocamız, ifadenin işlerin şiddetlendiği anı anlatan bir deyim olarak da bedenî bir anlamla da yorumlandığını belirtti. Mukātil’in bu farklı açıklamaları açık bir tercihte bulunmadan aktarması, dersin başındaki soruya yeniden dönmemize vesile oldu: Müfessir hangi açıklamaları bir araya getiriyor ve bunlar arasında nasıl bir ilişki kuruyordu?
Sûrenin sonuna doğru ise yorumların tek tek incelenmesinden hitabın genel akışına dönüldü. İstidrâc ve mühlet verilmesine ilişkin ifadelerin ardından gelen sabır çağrısı, Hz. Yûnus’a yapılan atıfla birlikte değerlendirildi. Hocamız, bu âyetlerde Hz. Peygamber’e yöneltilen uyarıyla tesellinin iç içe geçtiğine dikkat çekti. Sûrenin kapanışındaki hatırlatma vurgusu da bu çerçevede, tebliğ göreviyle muhatabın vereceği karşılık arasındaki ayrım üzerinden ele alındı.
Hocamızın kendi değerlendirmeleriyle Mukātil’in açıklamalarını ayırarak sürdürdüğü bu okumada, metne dönüp yeniden soru sormak öne çıktı. Bu yaklaşımın, müfessirin ne söylediği kadar bunu nasıl ve hangi dayanaklarla söylediği üzerine de birlikte düşünmeye vesile olması hedefleniyor.
İDE Akademi | Fıkıh ve Fıkıh Usûlünde Kurucu Metinler
Bir ilim geleneğinin oluşumunu anlamak, o geleneğe ait eserleri kronolojik olarak sıralamanın ötesinde bir değerlendirme gerektirir. Bazı metinler, kaleme alındıkları dönemin meselelerini kayda geçirirken aynı zamanda sonraki ilmî tartışmaların yönünü, kavramlarını ve problem alanlarını da etkiler. Bu bakımdan kurucu metinler, bir ilim alanının teşekkül sürecinde belirleyici işlev üstlenen eserlerdir. Hocamız Prof. Dr. Oğuzhan Tan, bu dersinde Ebû Yûsuf’un Kitâbü’l-Harâc adlı eserini, fıkhın toplumsal ve idarî meselelerle ilişkisini ortaya koyan, devlet yönetimine ilişkin hukukî bir düşünme çerçevesi geliştiren ve sonraki siyaset düşüncesine zemin hazırlayan bir kurucu metin olarak ele aldı.
İslam düşünce tarihinin ilk iki asrı, farklı ilmî eğilimlerin ve hukukî yaklaşımların henüz oluşum sürecinde bulunduğu hareketli bir dönemdir. Sonraki yüzyıllarda mezheplerin, hadis ve ricâl sistemlerinin belirginleşmesiyle ortaya çıkan ilmî yapı, ilk dönem için aynı ölçüde geçerli değildir. Bu dönemi kendi şartları içinde ele almak, fıkıh geleneğinin hangi ihtiyaçlara cevap vererek geliştiğini anlamak açısından önem taşır. Kitâbü’l-Harâc da bu tarihsel zeminde, devletin karşı karşıya kaldığı somut sorunlara fıkhî cevaplar arayan bir eser olarak öne çıkar.
Eserin başlığındaki haraç kavramı, genel olarak bir şeyden elde edilen ürün ve gelir anlamlarını taşır. Kitâbü’l-Harâc ise kabaca İslam vergi hukuku kapsamında değerlendirilebilecek meseleleri ele alır. Zekât, öşür, ganimet, fey, cizye ve arazi vergileri gibi devlet gelirlerinin belirlenmesi, toplanması ve dağıtılması eserin temel konuları arasındadır. Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd’in talebi üzerine Ebû Yûsuf tarafından kaleme alınan eser, halifenin yönetimle ilgili sorularına cevap verme amacı taşır. Bu yönüyle metin, soyut hukukî tartışmaların ötesine geçerek devletin gündelik işleyişinde karşılaşılan sorunları fıkhın konusu hâline getirir.
Ebû Yûsuf’un hayatındaki değişim, eserin ortaya çıkışını ve niteliğini anlamak bakımından belirleyicidir. Kûfe’de Ebû Hanîfe’nin öğrencisi olarak yetişen, hocasının vefatından sonra onun tedris faaliyetini sürdüren Ebû Yûsuf, Bağdat’a geldikten sonra kadılık görevlerinde bulunmuş ve Hârûnürreşîd döneminde ilk Kādılkudât olarak görevlendirilmiştir. Böylece ilmî faaliyetini devlet yönetiminin hukukî meseleleriyle doğrudan ilişkilendirebileceği yeni bir konuma geçmiştir. Bu tecrübe, onun fıkıh anlayışına da yansımış; bazı meselelerde hocası Ebû Hanîfe’den ve kendi önceki görüşlerinden farklı değerlendirmeler yapmasına zemin hazırlamıştır.
Bu noktada Kitâbü’l-Harâc, Hanefî mezhebinin teşekkül sürecini anlamak açısından da dikkat çekicidir. Mezheplerin oluşumunda imamın ilmî otoritesi, öğrencilerin katkıları, görüşlerin yazılı hâle gelmesi, tedris faaliyetlerinin devamlılığı ve siyasî-idarî destek birlikte rol oynar. Ebû Hanîfe’nin ilmî mirası, Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed gibi öğrencilerinin çalışmalarıyla farklı kanallardan gelişmiştir. İmam Muhammed’in eserleri mezhebin görüşlerinin sistemleşmesine katkıda bulunurken Ebû Yûsuf’un kadılık tecrübesi, Hanefî fıkhının devlet uygulamalarıyla temasını güçlendirmiştir. Bu bakımdan Kitâbü’l-Harâc, mezhep birikiminin pratik hukuk ve yönetim alanına taşınmasında önemli bir örnektir.
Eserin yönteminde de kurucu niteliğini destekleyen bir yaklaşım görülür. Ebû Yûsuf, meseleleri doğrudan mezhep görüşlerini sıralayarak ele almaz; Kur’an ve hadislere başvurur, özellikle Hz. Ömer’in devlet uygulamalarını değerlendirir, ardından Ebû Hanîfe ve İbn Ebî Leylâ gibi âlimlerin görüşlerini tartışır. Bu yöntem, mevcut görüşleri aktarmanın yanında, yeni şartlar karşısında hukukî değerlendirme yapabilme imkânı sunar. Sevad arazilerindeki sabit vergi uygulamasını ele alışı bunun belirgin örneklerindendir. Ebû Yûsuf, sabit verginin halk üzerinde zulme yol açabildiğini belirterek mahsulün miktarına göre vergi alınmasını esas alan mukāsame yöntemini savunur. Zekât ve haracın ayrı toplanmasını ister; vergi tahsilindeki haksızlıkları ve vergi toplama işinin kişilere devredilmesinden kaynaklanan suistimalleri eleştirir.
Arazi mülkiyeti, ölü toprakların ihyası, su kanalları, kamu yararı, görevlilerin ücretleri, güvenlik ve farklı topluluklarla yapılan anlaşmalar gibi konular da eserin geniş problem alanını gösterir. Bu meseleler üzerinden Ebû Yûsuf, hukukî ilkeler ile toplumsal ihtiyaçlar ve idarî kararlar arasında ilişki kurar. Eser, yöneticilere belirli durumlarda başvurabilecekleri bir hukukî rehber sunarken karar alma süreçlerinde adalet ve kamu yararını esas alan bir yaklaşım geliştirir.
Kitâbü’l-Harâc’ın kurucu metin olarak değerlendirilmesi, bu bütünlük içinde anlam kazanır. Eser, erken dönem fıkhının devlet yönetimi, maliye ve kamu düzeniyle ilişkili meselelerini belirginleştirmiş; hukukî düşüncenin uygulama alanını genişletmiş ve sonraki yüzyıllarda gelişecek siyâset-i şer‘iyye ile ahkâm-ı sultâniyye literatürüne erken bir zemin oluşturmuştur. Dolayısıyla bu metnin kurucu değeri, içerdiği konu başlıklarından çok, bu konuları ele alış biçiminde ve fıkhî düşünceye kazandırdığı perspektifte aranmalıdır. Bir kurucu metni tanımak, onun hangi tarihsel ihtiyaca cevap verdiğini, hangi meseleleri hukukî düşüncenin gündemine taşıdığını ve kendisinden sonraki ilmî birikime nasıl bir imkân sunduğunu birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Religion, Culture and Thought |
Dr. Muhammed Muhtar Shankıti
İzlemek İçin⬇️
youtu.be/o4ex6YgX6-Q?si=8NGO…

































