ถ้าเปิดวอร์เรื่อง "ทุนนิยม vs คอมมิวนิสต์" ข้อถกเถียงก็วนเวียนแบบเดิม ๆ ตลอด ฝ่ายหนึ่งด่า: "คอมมี่เพ้อเจ้อ ล้มเหลวทุกที่ สันดานมนุษย์ไม่เหมาะ เผด็จการชัดๆ!" อีกฝ่ายตอกกลับ: "นั่นมันคอมมิวนิสต์ปลอม ทุนนิยมต่างหากที่กำลังบีบคอคนจน ทำสงครามฆ่าคนทุกวัน!" เอางี้ดีกว่า ลองจินตนาการว่า "พวกเรา 100 คนเกิดเรืออับปาง แล้วต้องไปใช้ชีวิตอยู่บนเกาะร้างด้วยกัน" วันแรกบนเกาะ ทุกคนตกลงกันว่า: "เราจะไม่ปล่อยให้ใครอดตาย! ใครแข็งแรงไปหาปลา ใครทำอาหารเป็นไปทำครัว แล้วเอาของมากองรวมกัน ใครต้องการกินเท่าไหร่ก็หยิบไปเท่าที่จำเป็น" นี่คือแก่นความคิดดั้งเดิมของคอมมิวนิสต์ ที่มาร์กซ์เขียนไว้ว่า "From each according to his ability, to each according to his need" โดยที่ไม่มีชนชั้น ไม่มีรัฐบาลมาสั่ง โคตรดีเลยเนอะ ใครฟังก็ว่าดี... แต่หายนะมันจะเริ่มในสัปดาห์ที่สอง พอเวลาผ่านไป นาย ก. ตื่นตี 5 ออกไปฝ่าคลื่นจับปลาได้วันละ 10 ตัว นาย ข. นอนตื่นเที่ยง นั่งเล่นใต้ต้นมะพร้าว ไม่ทำอะไรเลย ตกเย็น... ทั้งคู่เดินมากินปลาเผาคนละ 2 ตัวเท่ากัน นาย ก. เริ่มตั้งคำถาม: "กูจะเหนื่อยไปทำไมวะ ในเมื่อกูนอนเฉยๆ ก็ได้กินปลาเท่ามัน?" สุดท้าย... ไม่มีใครยอมออกไปจับปลา ทุกคนนั่งรอของฟรี จบที่ทุกคนอดหมด! ชวนให้สรุปทันทีว่า "เห็นมั้ย! คอมมิวนิสต์มันเป็นไปไม่ได้ เพราะสันดานมนุษย์มันเห็นแก่ตัวโดยกำเนิด!" แต่ความจริงคือมนุษย์ไม่ได้มีแค่ด้านเห็นแก่ตัวหรือด้านเสียสละ อย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พฤติกรรมมนุษย์ตอบสนองต่อแรงจูงใจต่างหาก เมื่อระบบไม่ให้รางวัลคนขยันและไม่ลงโทษคนอู้ ต่อให้เป็นคนดีแค่ไหน ระบบก็พัง พอเหตุการณ์เป็นแบบนี้ ทุกคนเลยตกลงกันว่า "ไม่ได้การละ! เราต้องตั้งผู้ใหญ่บ้านขึ้นมาคนนึง ถือไม้กระบองคอยคุมดูว่าใครทำงานใครไม่ทำงาน แล้วให้ผู้ใหญ่บ้านเป็นคนแจกปลา" ในทางทฤษฎีมาร์กซิสต์ สิ่งนี้เรียกว่า "เผด็จการโดยชนชั้นกรรมาชีพ (Dictatorship of the Proletariat)" มาร์กซ์มองว่า มันคือ "อำนาจชั่วคราวของคนส่วนใหญ่" ที่ต้องรวมศูนย์เพื่อจัดระเบียบสังคมใหม่ และมีเงื่อนไขว่า พอทุกคนมีจิตสำนึกร่วมกันแล้ว รัฐจะสลายตัวไปเอง (Withering away of the state) แต่มาร์กซ์ลืมเขียนคู่มือตอนจบ เหมือนเปิดตำราเล่นหมากรุกที่บอกแต่ต้นเกม สิ่งที่เกิดขึ้นจริงกลายเป็นว่า ผู้ใหญ่บ้านที่ถือกฎและคุมคลังปลา เริ่มคิดว่า "กูเหนื่อยจัดสรรของนะเว้ย กูควรได้ปลาตัวใหญ่สุด" คิดได้แบบนั้นแล้ว ผู้ใหญ่บ้านก็เอาปลาไปแจกเพื่อนสนิทที่เป็นการ์ดคุมกฎ ถ้าใครกล้าแย้งกล้าบ่น โดนกระบองตีหัว จากสังคมที่หวังจะไร้ชนชั้น กลายเป็นสังคมที่มีชนชั้นใหม่ที่โหดกว่าเดิม คือชนชั้นผู้คุมกฎ! นี่คือเหตุผลที่ทำไมประวัติศาสตร์โซเวียต, จีนยุคเหมา, หรือเขมรแดง ถึงจบลงที่ค่ายกักกันและการกดขี่เสมอ เมื่อระบบรวมศูนย์พัง เกาะเลยเปลี่ยนใหม่ "เลิกแบ่งเท่ากัน! ใครหาปลาได้เท่าไหร่ เอาไปเลย จะขาย จะแลกเปลี่ยนยังไงเรื่องของมึง (นี่คือ Free Market) นาย ก. ขยันมาก ต่อเรือ ลากอวน จับปลาได้วันละ 100 ตัว กลายเป็น "เศรษฐีประจำเกาะ" คนขยันมีกำลังใจทำงาน เกาะมีอาหารล้นหลาม นวัตกรรมเกิด มีคนประดิษฐ์เบ็ด มีคนสร้างห้องเย็น ฝ่ายเชียร์ทุนนิยมก็เฮ "เห็นมั้ย! ทุนนิยมชนะเลิศ ทำให้เกิดความมั่งคั่ง" แต่เดี๋ยวก่อน... มองดูส่วนอื่นหรือยัง? นาย ก. เริ่มกว้านซื้อไม้บนเกาะจนหมด คนอื่นต่อเรือแข่งไม่ได้ (Monopoly) นาย ค. ขาหัก ป่วย หาปลาไม่ได้ ไม่มีเงินซื้อข้าวกิน... อดตายอยู่ริมหาด นาย ก. จ้างคนทั้งเกาะมาเป็นลูกเรือ ให้ค่าจ้างแค่วันละเศษก้างปลา ถ้าไม่ทำก็ไสหัวไป คนที่บอกว่าทุนนิยมทำให้ทุกคนชีวิตดี กำลังมองแค่ นาย ก. ที่ประสบความสำเร็จ แต่ทำเป็นมองไม่เห็นคนที่ตายในระบบ หรือประเทศยากจนในโลกที่สามที่ถูกสูบแรงงานและทรัพยากรไปปรนเปรอประเทศร่ำรวย ถ้าเปรียบกับเกาะของเรา จีนในปัจจุบันพัฒนาไปเป็นระบบ "ผู้ใหญ่บ้านอนุญาตให้ทุกคนเปิดแผงค้าขายแบบทุนนิยมเสรีเต็มเหนี่ยว ใครเก่งรวยไปเลย... แต่ปืนกับอำนาจสั่งประหารยังอยู่ที่กูคนเดียว ห้ามใครมาตั้งพรรคแข่ง" ในทางวิชาการเขาเรียกสิ่งนี้ว่า State Capitalism (ทุนนิยมโดยรัฐ) ไม่ใช่คอมมิวนิสต์ตามอุดมคติของมาร์กซ์เลยแม้แต่น้อย ดังนั้นทางออกของโลกจริงไม่ใช่มาเลือก "ขาวหรือดำ" ถ้าอ่านมาถึงตรงนี้ คุณจะเห็นเลยว่าดีเบตส่วนใหญ่พังเพราะ False Dilemma (ที่มาบังคับเลือกขาว-ดำ) ฝ่ายหนึ่งบอกว่า ถ้าไม่ชอบคอมมิวนิสต์ แปลว่าต้องบูชาทุนนิยมแบบมือใครยาวสาวได้สาวเอา อีกฝ่ายบอกว่า ถ้าด่าทุนนิยม แปลว่ามึงอยากไปอยู่เกาหลีเหนือ แต่ความเป็นจริงของศตวรรษที่ 21 บทเรียนในประวัติศาสตร์ไม่ได้บอกเราหรอกหรอว่า เราไม่ควรจำกัดตัวเองไว้ที่จะเลือกขาวหรือดำ เกาะของเราต้องการเครื่องยนต์แบบทุนนิยมเพราะตลาดเสรีที่ให้ผลตอบแทนส่วนตัวคือสิ่งเดียวที่สร้างแรงจูงใจและขับเคลื่อนการผลิตได้จริง แต่เราจำเป็นต้องติดระบบเบรกและ Safety Net แบบสังคมนิยม เพื่อไม่ให้นาย ก. ผูกขาดไม้ทั้งเกาะ และไม่ปล่อยให้นาย ค. ที่ขาหักต้องนอนอดตายอยู่ริมหาด ทางออกที่ดูเข้าท่าที่สุดในปัจจุบัน จึงไม่ใช่การยกเลิกตลาดเสรี แต่คือโมเดลทุนนิยมสวัสดิการแบบกลุ่มประเทศนอร์ดิก ที่ปล่อยให้ตลาดแข่งขันอย่างเต็มที่ แล้วดึงภาษีส่วนหนึ่งมาลงทุนกับการศึกษา สาธารณสุข และคุ้มครองกลุ่มเปราะบาง แต่นี่ก็ไม่ใช่ยูโทเปียที่ไม่มีต้นทุน... เพราะโมเดลนี้ต้องแลกมาด้วยการจ่ายภาษีสูงลิ่ว ที่จะอยู่รอดได้ก็ต่อเมื่อคนบนเกาะไว้ใจกันสูงมากและเชื่อมั่นว่าคนที่คุมคลังจะไม่คอร์รัปชัน พอที่ประชากรแก่ตัวลง คนทำงานจ่ายภาษีน้อยกว่าคนรอรับสวัสดิการ หรือเมื่อเกิดปัญหากลุ่มคนที่ไม่ยอมปรับตัวเข้ากับกติกาของเกาะ Safety Net ก็จะเริ่มตึงและมีรอยปริแตกให้เห็นเหมือนกัน สุดท้ายแล้ว มนุษย์อาจไม่ได้ค้นพบ "ระบบที่สมบูรณ์แบบ" แต่เราเรียนรู้มาแล้วนี่ ว่าจะไม่กระโดดไปทางสุดโต่งฝั่งใดฝั่งหนึ่ง และยอมรับว่าทุกระบบมีราคาที่ต้องจ่าย หน้าที่ของสังคมคือการช่วยกันประคับประคองและปรับจูนระหว่าง "ความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจ" กับ "ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์" ไปตลอดทาง