Peter Ottosson

Amerika’da yaşanan uçak kazası insanın içini ürpertiyor. Austin’den Bahamalar’a giden bir özel jet dün Florida’da düşerek yolun ortasına çakılıyor, içindeki 9 kişinin hepsi de vefat ediyor. Uçak bir Learjet 60, 2004 model, yani 22 yaşında. 2019’a kadar tek sahibi olmuş, sonra iki kez el değiştirmiş, 2023’ten beri Delaware’de kurulu bir şirketin üzerinde. Bir charter firmasının listesinde de görünüyor, yani parayla yolcu taşıyabilen bir uçak. Bu uçağın sıfırı 2004’te yaklaşık 13 milyon dolarken bugün düşen uçakla aynı yaşta bir Learjet 60 ortalama 2,5-3 milyon dolara satılıyor. Yani değerinin beşte dördünü kaybetmiş. Bir nevi villa parasına jet satıyorlar. Tabii havacılıkta jeti almak ucuz, uçurmak pahalı derler. Motorların büyük bakımı bile tek başına 1 milyon doları geçiyormuş. Bir dönem bu uçak çok fazla tercih ediliyor, 430 kadar üretiliyor. Ama sicili pek parlak değil. 2007’ye kadarki verilerle her 100 bin uçuş saatinde 0,6 kaza yapmış, rakibi Hawker 800’de bu oran 0,16, Citation VII’de sıfır. Yani sınıfının en kazalı jeti. Bu modelden 8 uçak tamamen kullanılamaz hale gelmiş, 4’ünde can kaybı var. 2008’de de Blink-182 davulcusu Travis Barker bu uçaktan sağ kurtulmuş ama aynı uçakta vefat edenler olmuş. Akabinde zamanla müşteriler daha yeni jetlere geçmiş, satışlar düştüğü için de firma 2021’de Bombardier Learjet’in üretimini bitirmiş. Şu an aynı paraya piyasada alınacak başka bir yeni nesil jet yok. 14 yıldır dünyanın en çok satan hafif jeti Embraer Phenom 300’ün sıfırı bile 14 milyon doları geçiyor, 2010-2013 model ikinci eli bile 6-8 milyon dolar. Yani 3 milyon dolara jet sahibi olmak isteyen ya eski bir jete razı olacak ya da hiç almayacak. Bir de baktığımızda özel jetler yolcu uçaklarına göre daha tehlikeli. Yolcu uçakları her gün uçuyor ve dünyanın en sıkı denetimi altında. Özel jetin bakım sıklığını ise sahibi kendi seçiyor, tabii yine kontrol ediliyordur ama havayolu seviyesinde de değildir. Zaten rakamlar da bunu destekliyor: Her 100 bin uçuş saatinde ölümlü kaza oranı yolcu uçaklarında 0,034, charter jetlerinde 0,155, özel ve şirket jetlerinde 0,197. Yani özel jet, yolcu uçağından altı kata yakın riskli durumda. Yolcu uçaklarının pilotları 2-3 günde bir uçak uçuruyor. Yakın mesafeye gidenler gün aşırı bile kokpitte. Ama özel jetlerde aynı değil. Jetin sahibinin işi olacak da o uçak havalanacak. Havacılıkta şöyle bir söz var: Bir uçağın en sağlıklı olduğu yer gökyüzüdür. Uçak yerde yattıkça bozulur, uçtukça sağlıklı kalır. Yani insan gibi düşünün. İnsan sürekli evde yatarsa sağlığı bozulur, yerinden kalkması, dışarı çıkması, hareket etmesi lazım. Uçaklarda da aynı sistem var. Dolayısıyla özellikle iş jetleri yerde daha uzun süre kaldıkları için daha riskliler. Bir uçak için en makul olan şey her gün havada olmasıdır. Uçaklar yerde yatmak için değil, uçmak için tasarlanmıştır. Yani bir nevi özel jet lüks görünüyor ama asıl lüks en sıkı kontrol edilen yolcu uçağına binmek gibi bir şey. Hayatını kaybedenlerin yakınlarına sabır diliyorum.