Anjali

राष्ट्रभक्तीची शिकवण देणारे कीर्तनकार ! नारदीय कीर्तन परंपरेला राष्ट्रभक्तीची जोड देत क्रांतिकारकांचा तेजस्वी इतिहास जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवणारे राष्ट्रीय कीर्तनकार म्हणजे गोविंदस्वामी आफळे. त्यांचा जन्म ११ फेब्रुवारी १९१७ रोजी दासनवमीच्या दिवशी सातारा जिल्ह्यातील कृष्णाकाठच्या क्षेत्र माहुली येथे झाला. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी महाराणी येसूबाई यांनी सज्जनगडावरील समर्थ रामदास स्वामींच्या समाधीस्थळी कीर्तनसेवेसाठी त्यांच्या घराण्याला आठ गावांची जहागीर दिली होती. गोविंदस्वामी बालपणापासूनच बुद्धिमान, धाडसी आणि कलाप्रेमी होते. पोवाडे रचणे, गाणी म्हणणे, नकला करणे आणि पोहणे अशा विविध गोष्टींत त्यांना रस होता. वडिलांचे छत्र लहानपणीच हरपल्यामुळे शिक्षणासाठी त्यांना अनेक कष्ट करावे लागले. झाडलोट, स्वयंपाक, धुणीभांडी, हमाली, टांगा हाकणे, म्हशी राखणे आणि उदबत्त्या विकणे अशी विविध कामे करून त्यांनी शिक्षण सुरू ठेवले. १९३८ च्या सुमारास हिंदू महासभेच्या वतीने "केसरी" वृत्तपत्रातून स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या जीवनावर आधारित पोवाडा स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती. या स्पर्धेत गोविंदस्वामी आफळे यांनी प्रथम क्रमांक मिळवला. विजयादशमीच्या दिवशी दादर येथील सावरकर सदनात त्यांनी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांसमोर हा पोवाडा सादर केला. त्यांनी नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्यावरही पोवाडा रचला आणि सेनापती बापट यांच्या उपस्थितीत तो नेताजींसमोर सादर केला. साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर यांनी या पोवाड्याला प्रस्तावना लिहिली होती. गोविंदस्वामींनी चित्रपट आणि नाट्यक्षेत्रातही काम केले. सुमारे ११ चित्रपटांत त्यांनी भूमिका केल्या. प्रभात चित्रपट संस्थेच्या "शेजारी" या चित्रपटात त्यांना नईमची भूमिका मिळाली होती. गोविंदस्वामी आफळे यांचे वडील नारदीय कीर्तनकार होते. पहिले राष्ट्रीय कीर्तनकार दत्तोपंत पटवर्धन हे त्यांचे गुरू होते तर पुण्यातील गोविंदबुवा देव यांच्याकडे त्यांनी कीर्तनाचे प्राथमिक शिक्षण घेतले. हरिकीर्तनोत्तेजक सभेच्या "हिंसा-अहिंसा विवेक" या विषयावरील कीर्तन स्पर्धेत त्यांनी प्रथम क्रमांक मिळवला. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे आफळे बुवांचे आराध्य दैवत होते. त्यांच्या जीवनकार्यावर आधारित "सावरकर गाथा" हे महाकाव्य त्यांनी रचले आणि त्याचे १०० हून अधिक काव्यगायन प्रयोग केले. सावरकरांच्या आत्मार्पणानंतर "शेवटचे चरणी लोटांगण" ही भैरवीही रचली. १९४८ मध्ये एच.एम.व्ही. कंपनीने सावरकरांचे "सागरा प्राण तळमळला" हे गीत प्रथमच त्यांच्या आवाजात ध्वनिमुद्रित केले. आफळे बुवांचे कीर्तन धार्मिक आख्यानांपुरते मर्यादित नव्हते. संतचरित्रे, क्रांतिकारक, राष्ट्रभक्ती, सामाजिक प्रश्न आणि तत्कालीन राजकीय परिस्थिती हे त्यांच्या कीर्तनाचे विषय होते. उंच, धिप्पाड व्यक्तिमत्त्व, भगवा फेटा आणि पहाडी आवाज ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. वीरश्री, करुणा, विनोद आणि संगीत यांचा सुरेख संगम त्यांच्या कीर्तनात अनुभवायला मिळत असे. पारंपरिक कीर्तनाला नवे स्वरूप देताना त्यांनी हिंदुत्वनिष्ठ विचार, विज्ञानवादी दृष्टिकोन आणि अंधश्रद्धाविरोधी भूमिका मांडली. गोविंदस्वामी आफळे यांचे सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्यही उल्लेखनीय होते. पुण्यातील सदाशिव पेठेत त्यांनी हरिकीर्तनोत्तेजक सभेचा विस्तार करून श्री नारद मंदिराची उभारणी केली. गरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी "श्री व्यास गुरुकुल" चालवून अनेक विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची व संगोपनाची जबाबदारी स्वीकारली. हिंदू समाजातील सर्व जातींना धार्मिक संस्कारांचा अधिकार मिळावा या भूमिकेतून त्यांनी अत्यल्प खर्चात सामुदायिक मौंजीबंधनाचे कार्यक्रम आयोजित केले. तसेच महिलांनी स्वसंरक्षणासाठी सक्षम व्हावे या उद्देशाने बडोदा येथील माणिकराव आखाड्यात रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने एक हजार मुलींना वाघनखे भेट दिली. त्यांनी सुमारे पंधरा नाटके, दोन कवितासंग्रह आणि १,४०० कीर्तन-आख्याने व पदांची रचना केली. त्यांच्या पत्नी डॉ. सुधा आफळे यांनीही त्यांच्या कार्याला मोलाची साथ दिली. त्यांच्या सहकार्याने १९७२ च्या सुमारास त्यांनी "कीर्तन जुगलबंदी" हा अभिनव प्रकार सुरू केला. स्पष्टवक्तेपणा, विनोदबुद्धी, संवेदनशीलता आणि विधायक दृष्टिकोन ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती. महाराष्ट्रासह देशातील विविध भागांत आणि अमेरिकेतही त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भारतीय संस्कृती व राष्ट्रभक्तीचा संदेश पोहोचवला. १ नोव्हेंबर १९८८ रोजी त्यांचे निधन झाले. राष्ट्रीय कीर्तनकार गोविंदस्वामी आफळे यांना स्मृतिदिनी विनम्र अभिवादन 🙏 🚩 #हिंदुत्व #राष्ट्रीय_कीर्तनकार #गोविंदस्वामी_आफळे