Dusty Rust

این روایت غلط و بزرگنمایی‌شده است و مصداق عینی حقیقت نصفه‌ونیمه به شمار می‌رود که خود دروغی کامل است. اصلاحات عباس اول در کاهش قدرت مستقل امرای قزلباش و گسترش نیروهای وفادارتر به شخص شاه («قشون قوللر یا سپاه غلامان خاصهٔ شریفهٔ» شامل بردگان قفقازی که هستهٔ اصلی قورچی‌ها، تفنگچی‌ها و توپچی‌های سلطنت صفوی پساعباس را تشکیل دادند) واقعی بود و به خالصه‌سازی گسترده و نظام‌مند اراضی و بازپس‌گیری‌شان از امرای قزلباش کمک کرد، اما روایت ذیل آن را تحریف و ساده‌سازی کرده و بیش از حد قطعی و «مستقل و بی‌نیاز از قزلباشان» جلوه داده است. اولاً؛ استفادهٔ نظامی از بردگان (غلامان) هم ابتکار عباس نبود. سامانیان از قرن دهم میلادی هستهٔ اصلی سپاه خود را از غلامان ترک تشکیل می‌دادند (مثلاً امیر نصر بن احمد حدود ۱۰ هزار غلام ترک داشت که سپهسالارانی چون آلپتگین و سبکتگین از همین گروه برخاستند) و همین غلامان را به‌عنوان بخشی از خراج به جیوش امیرالمؤمنین در بغداد و سامرّا می‌فرستادند. یعقوب لیث صفاری نیز نیروی نخبهٔ دوهزار نفری از غلامان داشت؛ الگویی که در دوران آل‌بویه و غزنویان نیز تداوم یافت و غزنویان و ترکان سامرّا خود از غلامان سامانی برخاستند. عباس این تجییش نهادینهٔ بردگان را گسترش داد و نظام‌مند کرد، نه آنکه اختراعش کرده باشد. ارتش دائمی خانگی وفادار به شخص شاهنشاه هرگز پدیده‌ای تازه و بدیع نبود؛ هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و بسیاری از سلسله‌های دوران اسلامی هم چنین نیرویی داشتند. نوآوری عباس استفاده از جزیه و مقیاس دادن به نظام غلامان مسیحی‌تبار نومسلمان قفقازی به‌عنوان وزنه‌ای سیاسی در مقابل گردنکشی قزلباشانی بود که مادرش را پیش چشم پدرش به زنای محصنه متهم کرده و کشته بودند، نه کوششی برای برکندن بنیان ایلیاتی سپاهیان که امری بود محال و عبث. ثانیاً؛ در دوران عباس اول و پس از او هم قاطبهٔ نیروهای میدانی دولت صفوی را «بنیچه‌ها» و دسته‌های ارسالی خوانین و ایلات قزلباش تشکیل می‌دادند، نه صرفاً قشون قوللر. قورچیان و تفنگچیان و زنبورکچیان قوللر هستهٔ حرفه‌ای دائمی وفادارتر به شاه بودند، اما استعداد عمده و سواره‌نظام اصلی همچنان از ایلات می‌آمد. در کمپین قندهار ۴۹-۱۶۴۸ (دورهٔ عباس دوم) ارتش حدوداً چهل‌هزار نفرهٔ صفوی شمار کثیری سرباز قزلباش داشت و گزارش‌هایی از فرار هزاران تن از آنان بخاطر تأخیر در پرداخت دستمزدها و شرایط بد اردو وجود دارد. در جنگ‌های بعدی با عثمانیان و ازبکان نیز همین الگو ادامه یافت و منابع نشان می‌دهند قزلباشان در سراسر قرن هفدهم اکثریت عددی در قشون را حفظ کردند. ثالثاً؛ پس از مرگ عباس اول نیز همین ترکیبات و ترتیبات ادامه یافت و نه توانست همهٔ فتوحات او را حفظ کند، نه از انحطاط عباسی و سقوط دولت صفوی جلو گیرد: بغداد و عراق با عهدنامهٔ زهاب (۱۶۳۹) برای همیشه از دست رفت، قندهار موقتاً پس گرفته شد اما کنترل شرقی به‌تدریج سست شد و تا ۱۷۲۲ کار به جایی رسید که اصفهان در برابر یورش افاغنه دوام نیاورد. رابعاً؛ و نهایتاً نیز همین نیرو بود که پس از فروپاشی مرکز اقتدار صفوی در اصفهان دوباره بر ایران مسلط شد: نخست افشارها و کنفدراسیون ایلی قزلباش-ابدالی‌شان، سپس ائتلاف لر-لک-بختیاری-کرد دورهٔ زندیه و نهایتاً قاجاریان و کنفدراسیون ایلیاتی متشکل از قوانلوها و دولوها، شاهسون‌ها، طوایف ترکمان (به‌ویژه یموت و تکه) و طوایفی از افشارها که بر آن ریاست عالیه داشتند. فلذا اصلاحات عباسی مرکز را موقتاً تقویت کرد، اما ساختار نظامی-سیاسی ایلیاتی ایران دورهٔ اسلامی را از بین نبرد و روایت «ارتش وفادارتر و غیرایلیاتی‌تر از ساسانیان و دیگران هدیهٔ صفویان به ایران» بیش از آنکه توصیف دقیق واقعیات تاریخی باشد، بزرگنمایی ناصحیح پردروغ است.