Bartosz S.

Tak jak zapowiadałem, przyglądam się temu, jak w sobotę zadziałały policja, ratownicy, prokuratura, służby specjalne, administracja i najwyższe władze. Opieram się wyłącznie na komunikatach oficjalnych i na ustaleniach dużych redakcji. Informacje nieoficjalne wyraźnie oznaczam. Od razu mówię, do jakiego wniosku doszedłem: w obecnym stanie wiedzy państwo zdało ten egzamin dobrze, a w części najważniejszej, czyli w pierwszych minutach, bardzo dobrze. Poniżej wyjaśniam, na czym opieram tę ocenę, gdzie widzę słabsze punkty i jakie ryzyka nas czekają. Najpierw fakty, na których buduję analizę. W sobotę około godziny 15:00 samochód wjechał od strony Sławkowskiej na płytę Rynku Głównego. Kierowca strzelał z długiej broni do przypadkowych osób. Około 15:05 na placu Wszystkich Świętych ostrzelał tramwaj linii numer jeden. Rozbił szybę w kabinie motorniczego, ale nikt w tramwaju nie został ranny. Następnie uciekał w stronę Kazimierza. Na skrzyżowaniu Dietla i Stradomskiej zderzył się z innym autem, wysiadł i zaczął strzelać do policjantów. Po wymianie ognia został postrzelony, obezwładniony i zatrzymany. Zginęło sześć osób, cztery kobiety i dwóch mężczyzn. Według komendanta głównego policji wśród zabitych są obywatel Wielkiej Brytanii i dwie Polki. Szef MSWiA podał, że w sześciu szpitalach przebywa szesnaście osób, w tym dwaj ranni policjanci i sam napastnik. Pięcioro rannych to cudzoziemcy. MSZ Portugalii potwierdziło, że ranna została 74-letnia obywatelka tego kraju, a ambasada Rosji poinformowała o rannym obywatelu Rosji. Ucierpieli także krakowscy dorożkarze, a ich stowarzyszenie mówi o dwóch osobach walczących o życie. Zatrzymany to 24-letni obywatel Polski z województwa świętokrzyskiego. Według policji nie był wcześniej notowany ani karany. Szef MON zdementował pogłoski, jakoby był żołnierzem, i podkreślił, że nigdy nie miał nic wspólnego z wojskiem. Policja potwierdziła, że strzelał z cywilnej wersji karabinka AR-15, a w samochodzie zabezpieczono kolejne egzemplarze broni i dużą ilość amunicji. Miał pozwolenie na broń do celów sportowych. Szef MSWiA powiedział, że jedna z hipotez zakłada, iż broń pochodziła z domu rodzinnego, bo pozwolenie miał także ojciec. Według Onetu ojciec dysponował jedenastoma egzemplarzami broni. Wieczorem w mieszkaniu zatrzymanego w Ostrowcu Świętokrzyskim kontrterroryści przy użyciu drona odnaleźli ciała dwóch kobiet i mężczyzny. Rzecznik Komendy Głównej Policji mówi, że najprawdopodobniej są to rodzice i siostra zatrzymanego. Policja w Kielcach zastrzega, że okoliczności ich śmierci nie zostały jeszcze wyjaśnione. Wstrzymuję się więc z wnioskami w tej sprawie, tak samo jak śledczy. Zatrzymany przeszedł dwie operacje i jest pod nadzorem. Zarzutów jeszcze nie ogłoszono, a prokuratura nie przesądziła o kwalifikacji prawnej czynu. Obowiązuje go domniemanie niewinności i dlatego nie podaję jego danych. Teraz to, co dla mnie najważniejsze, czyli czas reakcji. Małopolska policja podała, że pierwszy patrol rozpoczął działania 23 sekundy po zgłoszeniu. Według szefa MSWiA i komendanta głównego policjanci oddali pierwsze strzały do napastnika około trzech minut po zgłoszeniu. Dyspozytor skierował na miejsce trzydzieści załóg. Pierwszy patrol działał bezpośrednio, a pozostałe miały go wspierać. Wojewoda małopolski potwierdził, że policjanci byli na miejscu w ciągu trzech minut, ostrzelali sprawcę, ścigali go, obezwładnili i zatrzymali. Napastnik miał kamizelkę kuloodporną, długą broń, zapas amunicji i plan. Policjanci mieli broń krótką na pierwszej linii, mało czasu i ludzi wokół siebie. Mimo to doprowadzili do zatrzymania w trakcie ucieczki, zanim napastnik dotarł do kolejnych zatłoczonych miejsc. W literaturze o aktywnych strzelcach jedna zasada powtarza się niezmiennie: o liczbie ofiar decydują minuty od pierwszego strzału do skutecznej konfrontacji. Przez lata uczono policjantów, że przy aktywnym strzelcu nie czeka się na oddziały specjalne, tylko pierwszy patrol idzie wprost na zagrożenie. W Krakowie zobaczyliśmy tę zasadę w praktyce. Z wysokim poziomem pewności oceniam, że szybka i zdecydowana interwencja patroli uratowała wiele istnień. Szef MSWiA mówi wprost, że zapobiegła znacznie większej masakrze. Podobnie oceniają to eksperci z doświadczeniem bojowym, w tym gen. Roman Polko. Ranni policjanci to starsi posterunkowi Jakub Kulik i Artur Morański. Ich nazwiska podali publicznie premier i minister sprawiedliwości. Stopień starszego posterunkowego oznacza zwykle krótki staż w służbie. To młodzi funkcjonariusze, którzy pobiegli w stronę ognia. Jakub Kulik ma trzy rany postrzałowe i walczy o życie. Według komendanta głównego obaj przeszli operacje i są w ciężkim stanie. Szósta Brygada Powietrznodesantowa zaapelowała o krew grupy AB Rh plus dla Jakuba Kulika. Krew należy oddawać ze wskazaniem jego nazwiska. Proszę każdego, kto może, by się zgłosił. Równie sprawnie zadziałał system ratowniczy. Według szefa MSWiA straż pożarna i pogotowie były na miejscu po około trzech minutach, czyli praktycznie jednocześnie z policją. Na płycie Rynku lądował śmigłowiec Lotniczego Pogotowia Ratunkowego. Rannych rozdzielono do sześciu szpitali. Ma to ogromne znaczenie, bo przy zdarzeniu masowym żaden pojedynczy szpital nie przyjmie kilkunastu ciężko rannych naraz. Wojewoda informował, że dwanaściorgu rannym przypisano w segregacji medycznej kolor czerwony. Mimo to do chwili, gdy piszę ten tekst, bilans ofiar śmiertelnych na Rynku nie wzrósł. Wprost przypisuję to pracy ratowników i chirurgów. Z wysokim poziomem pewności oceniam, że procedury postępowania przy zdarzeniu masowym zadziałały zgodnie z założeniami. Trzeci element to śledztwo i rozpoznanie w pierwszych godzinach. Zatrzymany nie miał przy sobie dokumentów, a jego tożsamość ustalono w drodze czynności operacyjnych w ciągu niespełna trzech godzin od ataku. Niedługo później kontrterroryści byli już w miejscu jego zamieszkania, ponad sto kilometrów od Krakowa. Ewakuowano blok, użyto podnośnika i drona, a mieszkańcy mogli wrócić po godzinie 23:00. Pirotechnicy sprawdzili samochód napastnika, a premier potwierdził, że nie stanowił zagrożenia wybuchowego. Na miejscu pracowało siedmiu prokuratorów z trzech jednostek, w tym z Wydziału Zamiejscowego Prokuratury Krajowej. Do analizy aktywności zatrzymanego w sieci dołączyło Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości. Ma ustalić, czy należał do grup internetowych, czy głosił radykalne poglądy i czy zapowiadał atak. Minister koordynator służb specjalnych Tomasz Siemoniak poinformował, że śledztwo wspierają ABW i Służba Kontrwywiadu Wojskowego. Przy Rynku podstawiono autobus, w którym dochodzeniowcy przesłuchiwali świadków. Prokuratura zaapelowała, by zdjęcia i nagrania przekazywać policji, a nie publikować w sieci. Taki porządek działań uważam za prawidłowy: najpierw wykluczyć drugiego sprawcę i kolejne zagrożenia, potem zabezpieczyć dowody, a dopiero na końcu rekonstruować motyw. Według prokuratury śledczy wciąż sprawdzają, czy ktoś współdziałał z zatrzymanym albo go inspirował. Rzecznik policji poinformował wieczorem, że nie ma wiarygodnych informacji o zagrożeniu w innych miejscach kraju. Czwarty element to zarządzanie kryzysowe i ciągłość państwa. Prezydent Krakowa uruchomił sztab kryzysowy, ogłosił żałobę w mieście do 11 listopada i zaapelował, by nie udostępniać nagrań z miejsca zdarzenia. Podziękował też strażnikom miejskim, którzy byli wśród pierwszych interweniujących, choć nie mają broni. Miasto zorganizowało pomoc psychologiczną, a w niedzielę stacjonarnie działają dwie poradnie psychologiczno-pedagogiczne: przy osiedlu Kalinowym 18 i przy ulicy Chmielowskiego 1. Całodobowo działa też telefon zaufania ośrodka interwencji kryzysowej. Podobną pomoc ogłosił burmistrz Ostrowca Świętokrzyskiego. Instytucje kultury odwołały wydarzenia. Warszawa, Poznań i Wrocław wzmocniły zabezpieczenia, a w stolicy na ulicach prowadzących na Krakowskie Przedmieście ustawiono zapory drogowe na wniosek policji. Czeska policja skierowała w miejsca publiczne więcej policjantów z długą bronią. To dobry sygnał, że reagują także partnerzy w regionie. Na najwyższym szczeblu państwo zadziałało ponad podziałami i chcę to wyraźnie odnotować. Premier przyjechał do Krakowa i poprowadził odprawę z ministrami oraz szefami służb. Prezydent wysłał na miejsce szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego, który uczestniczył w odprawie. Rozporządzenie o żałobie narodowej prezydent przygotował i podpisał, a premier kontrasygnował je jeszcze tego samego wieczoru. Żałoba obowiązuje 8 i 9 listopada. Szef największej partii opozycyjnej zaapelował o odwołanie zaplanowanych demonstracji ze względu na żałobę. Uważam to za odpowiedzialną decyzję. W sobotę wieczorem najważniejsze osoby w państwie, które na co dzień ostro się spierają, mówiły w sprawach bezpieczeństwa jednym głosem. Dla obywateli to ważny sygnał, a dla każdego, kto chciałby wykorzystać tę tragedię do dzielenia Polaków, jasny komunikat. Piąty element to walka z dezinformacją, o której szerzej pisałem wczoraj. Policja szybko prostowała fałszywe doniesienia: o śmierci funkcjonariusza, o drugim sprawcy, o rzekomo spóźnionej interwencji i o osobie biegającej po dachu Bazyliki Mariackiej. To ostatnie okazało się kilkugodzinnym nagraniem księdza na tarasie plebanii. Wicepremier odpowiedzialny za cyfryzację uruchomił monitorowanie sieci i zgłaszanie fałszywych treści administratorom platform. Rzecznik rządu i MSWiA apelowali o korzystanie z oficjalnych źródeł. ABW przypomniała zasadę 4U: uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak. W kryzysie informacyjnym każda szybka i rzeczowa korekta ogranicza zasięg fałszu. Państwo tych korekt dokonywało, choć nie zawsze wystarczająco szybko. Moja ocena byłaby niepełna bez wskazania słabszych punktów. Opisuję je jako lekcję do odrobienia, a nie zarzut. Najwyraźniej widzę je w komunikacji. Około 17:25 informacja o dwóch sprawcach wyszła z krakowskiej policji i trafiła do PAP. Po kilkunastu minutach trzeba ją było dementować, ale zdążyła obiec świat, a rosyjskie media państwowe powielały ją jeszcze po korekcie. Wieczorem w części komunikatów, także na najwyższym szczeblu, mówiło się o trzech rannych policjantach, choć rannych było dwóch. Przez chwilę w obiegu funkcjonowały dwie różne daty żałoby narodowej, zanim ostatecznie potwierdzono 8 i 9 listopada. Media podawały wiek zatrzymanego raz jako 24, raz jako 25 lat. Dane osobowe zatrzymanego i informacje o jego rodzinie trafiły do mediów nieoficjalnymi kanałami, zanim prokuratura przekazała jakiekolwiek oficjalne ustalenia. Pierwsza informacja o ciałach w mieszkaniu padła publicznie jako wstępna, oparta na obrazie z drona, i dopiero po kilkunastu minutach została potwierdzona. Każdą z tych sytuacji da się zrozumieć w warunkach presji czasu. Razem pokazują jednak, że w kryzysie potrzebny jest jeden ośrodek komunikacji i żelazna zasada: podajemy tylko to, co zweryfikowane, a każdą informację wstępną wyraźnie tak oznaczamy. Te potknięcia nie zmieniają mojej oceny działań operacyjnych, ale warto je przeanalizować, zanim nadejdzie następny kryzys. Druga kwestia otwarta to dostęp do broni. Polskie przepisy należą do najbardziej rygorystycznych w Europie. Pozwolenie wymaga badań lekarskich i psychologicznych, egzaminu, a w przypadku broni sportowej także członkostwa w klubie i licencji. Jeśli potwierdzi się, że broń użyta na Rynku pochodziła z legalnego zasobu, czyli od zatrzymanego albo z domowego arsenału rodziny, pytanie nie będzie brzmiało, czy system jest zbyt łagodny. Ważniejsze będzie to, czy wychwytuje zmiany zachowania po wydaniu pozwolenia, jak kontroluje przechowywanie broni i kto w praktyce ma do niej dostęp w domu. Oceniam z umiarkowanym poziomem pewności, że po zakończeniu śledztwa ta część przepisów i praktyki administracyjnej będzie wymagała przeglądu. Rozwiązania powinny jednak wynikać z ustaleń śledczych, a nie z presji emocji. Trzecia kwestia to ochrona miejsc otwartych, czyli tak zwanych miękkich celów. Napastnik wjechał samochodem na płytę Rynku, który jest strefą pieszą. Nie da się zamienić historycznego centrum w twierdzę i nie powinniśmy tego robić. Zasadne jest jednak pytanie o fizyczne ograniczenie wjazdu pojazdów w miejsca największych skupisk ludzi. Warszawa już zareagowała zaporami na Krakowskim Przedmieściu. Spodziewam się podobnych analiz w innych miastach. Przechodzę do motywu, bo od niego zależy kwalifikacja prawna i część wniosków systemowych. Stosuję analizę konkurujących hipotez. Pierwsza hipoteza zakłada motyw ideologiczny. Wspiera ją wstępna ocena szefa MSWiA, który mówi o fascynacji skrajnie prawicowymi i ultranacjonalistycznymi ideologiami, choć sam zastrzega, że wymaga to weryfikacji. Druga hipoteza zakłada głęboki kryzys osobisty lub rodzinny. Wspiera ją odkrycie w mieszkaniu, ale dopóki prokuratura nie ustali przyczyn i czasu śmierci tych osób, nie można jej rozstrzygać. Trzecia hipoteza zakłada zaburzenia psychiczne. Na razie brak oficjalnych informacji o leczeniu, choć śledczy sprawdzają ten wątek. Hipotezy te nie wykluczają się wzajemnie. U sprawców tego typu ataków ideologia często nakłada się na kryzys osobisty. Czwarta hipoteza, czyli działanie na zlecenie lub z inspiracji obcego państwa albo zorganizowanej grupy, nie ma dziś żadnego oparcia w znanych faktach. Policja i MSWiA twierdzą, że sprawca działał sam. Oceniam z umiarkowanym poziomem pewności, że był to samotny sprawca. Z niskim poziomem pewności oceniam, który motyw był dominujący. O tym, czy był to czyn o charakterze terrorystycznym w rozumieniu artykułu 115 paragraf 20 kodeksu karnego, rozstrzygnie prokuratura. Przepis wymaga wykazania celu sprawcy, na przykład poważnego zastraszenia wielu osób. Premier i szef MON nazwali zdarzenie aktem terroru i to jest ich ocena polityczna. Kwalifikacja prawna należy do prokuratora. Teraz ryzyka na najbliższe dni, które oceniam jako najpoważniejsze. Pierwsze to naśladownictwo. Po głośnych atakach rośnie ryzyko, że ktoś zechce powtórzyć czyn albo zgłosi fałszywy alarm. Zwracają na to uwagę eksperci, w tym były rzecznik policji Mariusz Sokołowski. Służby powinny szczególnie uważnie przyglądać się sygnałom w sieci, zwłaszcza tym, które gloryfikują sprawcę. Drugie ryzyko to 11 listopada, czyli za trzy dni. W całym kraju odbędą się masowe uroczystości i marsze, a w Krakowie wciąż będzie trwała żałoba. Te wydarzenia wymagają szczególnego zabezpieczenia i spokojnej, rzeczowej komunikacji. Przypomnę, że na terytorium całego kraju do 30 listopada obowiązują stopnie alarmowe BRAVO i BRAVO-CRP, a na liniach kolejowych stopień CHARLIE. Stopień BRAVO zobowiązuje między innymi policjantów do noszenia broni długiej i kamizelek kuloodpornych. Trzecie ryzyko to polaryzacja. Wstępna informacja o skrajnie prawicowych fascynacjach zatrzymanego zbiegła się w czasie ze sporem wokół Trybunału Konstytucyjnego i z demonstracją na placu Matejki. To idealne paliwo dla tych, którzy chcą zbiorowo obwiniać całe środowiska polityczne, oraz dla obcych ośrodków dezinformacyjnych. Odpowiedzialność za zbrodnię ponosi jej sprawca, a nie miliony ludzi o podobnych lub przeciwnych poglądach. Czwarte ryzyko to wypalenie i trauma funkcjonariuszy, ratowników i świadków. Państwo powinno objąć ich długofalowym wsparciem, a nie tylko pomocą udzieloną w pierwszych dobach. Moje wnioski dla państwa są następujące. Po pierwsze, model natychmiastowej konfrontacji z aktywnym strzelcem się sprawdził. Trzeba go utrzymać, szkolić z niego kolejne roczniki patroli i zapewnić im odpowiednie wyposażenie. Po drugie, komunikacja kryzysowa wymaga jednego ośrodka, stałego rytmu komunikatów i zakazu przekazywania mediom niezweryfikowanych liczb i danych. Po trzecie, przegląd zasad nadzoru nad legalną bronią po wydaniu pozwolenia powinien się opierać na wnioskach ze śledztwa. Po czwarte, ochrona miejsc otwartych potrzebuje rozsądnych zabezpieczeń przed wjazdem pojazdów, a nie militaryzacji przestrzeni miejskiej. Po piąte, rozpoznawanie radykalizacji w sieci wśród samotnych sprawców powinno być stałym priorytetem ABW i CBZC. Po szóste, edukacja obywateli w zakresie zasady 4U jest konieczna. Nagrania z soboty pokazują ludzi, którzy zamiast uciekać, filmowali napastnika telefonem. Podsumowując: w sobotę Polska po raz pierwszy w takiej skali zmierzyła się z atakiem aktywnego strzelca w sercu wielkiego miasta. Pierwszy patrol rozpoczął działania po 23 sekundach, a wymiana ognia zaczęła się po około trzech minutach. Ratownicy byli na miejscu praktycznie jednocześnie z policją. Napastnika ujęto żywego, co daje szansę na pełne wyjaśnienie motywów. W ciągu kilku godzin śledczy ustalili jego tożsamość, przeszukano miejsce zamieszkania, a prokuratura i służby specjalne przejęły swoje zadania. Najwyższe władze, mimo głębokich sporów, działały w sprawach bezpieczeństwa wspólnie. Błędy, które dostrzegam, dotyczą głównie komunikacji w pierwszych godzinach, a nie samej akcji. Dlatego oceniam działania służb i reakcję państwa wysoko. Uważam, że to zasłużona ocena, a nie gest wsparcia w trudnym momencie. Moje myśli są przy rodzinach sześciu osób zabitych na Rynku, przy wszystkich rannych, przy krakowskich dorożkarzach i przy dwóch młodych policjantach, którym tak wielu ludzi zawdzięcza życie. Proszę o oddawanie krwi, korzystanie wyłącznie z oficjalnych komunikatów i nieudostępnianie nagrań z ofiarami. Nie popieram żadnej ze stron sporu politycznego. Popieram państwo, które w sobotę stanęło na wysokości zadania.